Khi Thượng tá Tô Anh Tuấn dùng hình ảnh “đãi cát tìm vàng” để nói về hành trình trở thành phi công quân sự, ông không chỉ dùng một câu ví von mộc mạc. Đó là sự cô đọng chính xác nhất về một quá trình sàng lọc nghiêm ngặt, kéo dài và đầy khắc nghiệt – nơi chỉ những hạt vàng thực sự mới lấp lánh còn lại sau hàng lớp sóng cát.

Mỗi năm, Viện Y học Phòng không – Không quân tổ chức khám tuyển tại 34 tỉnh, thành phố dành cho học sinh lớp 11 và 12. Vòng sơ loại luôn đông đúc, hàng trăm thanh niên háo hức xếp hàng với giấc mơ bầu trời. Nhưng đến vòng khám chuyên sâu, thực tế phũ phàng hiện ra: đa số không đạt chỉ tiêu.

Thượng tá Tuấn giải thích, tiêu chuẩn sức khỏe dành cho học viên phi công đòi hỏi những yếu tố đặc biệt hơn hẳn các ngành khác. Tim mạch phải chịu được gia tốc lớn, mắt phải đạt thị lực siêu chuẩn, tai phải cân bằng áp suất hoàn hảo, hệ thần kinh phải vững vàng trước mọi rung động. Chỉ một chỉ số nhỏ lệch lạc là đủ để loại. “Rất ít thanh niên đáp ứng được,” ông nói, giọng trầm nhưng không giấu được sự tự hào về sự khắt khe ấy.

Những người vượt qua vòng sức khỏe bước vào kỳ thi đại học với điểm chuẩn thường thuộc loại cao nhất cả nước. Đây không chỉ là cuộc thi kiến thức mà còn là thử thách ý chí. Tỷ lệ chọi cao, áp lực lớn và một lần nữa, nhiều ứng viên phải dừng bước.

Khi đã trở thành học viên bay chính thức, hành trình chưa hề dễ dàng hơn. Thượng tá Tuấn kể: “Có khóa tuyển 35 học viên, đến lúc bay được chỉ còn 15 người và tốt nghiệp trên máy bay phản lực chỉ 7 đồng chí”.

Con số ấy nói lên tất cả. Trong quá trình huấn luyện, học viên phải làm quen dần với các loại máy bay khác nhau, từ máy bay huấn luyện cơ bản đến máy bay chiến đấu tốc độ cao. Mỗi bước chuyển tiếp là một thử thách mới về kỹ thuật bay, khả năng chịu tải và sức khỏe. Những người không đáp ứng được dù đã xuất sắc ở các vòng trước vẫn bị thải loại một cách không khoan nhượng.

Đại úy Phan Duy Khánh, Chính trị viên phó Phi đội 1, Trung đoàn 910, Trường Sĩ quan Không quân dù trẻ hơn cũng thấm thía điều này. Anh khẳng định: “Phi công là nghề chọn người”. Không phải ai cũng có thể mơ bay là bay được. Ước mơ chỉ là khởi đầu. Điều quyết định là sức khoẻ, bản lĩnh, kỷ luật và khả năng thích ứng với môi trường khắc nghiệt của nghề.

Thượng tá Tuấn nhấn mạnh khía cạnh kinh tế để làm rõ độ “quý hiếm” của mỗi phi công: “Câu nói một ký phi công bằng một ký vàng không sai đâu. Ngày xưa Mỹ còn đổi tù binh theo tỷ lệ ấy. Giờ phải mấy ký vàng chứ không chỉ một”.

Chi phí đào tạo một phi công chiến đấu là con số khổng lồ bởi trang bị bay cá nhân đắt đỏ, hàng trăm giờ bay thực tế với chi phí xăng dầu, bảo dưỡng máy bay, phối hợp giữa các lực lượng biên phòng, hải quân, đài chỉ huy, trạm radar… Tất cả tạo nên giá trị vật chất lớn. Một phi công cấp 1 trưởng thành có thể tiêu tốn hàng trăm nghìn USD của đất nước.

Nhưng ông nhấn mạnh, giá trị thực sự không nằm ở tiền bạc. “Một ký phi công bằng một ký vàng không chỉ vì giá trị huấn luyện, mà còn vì tinh thần, ý chí và lòng trung thành với Tổ quốc mà mỗi phi công tích tụ trong tim mình”.

Với Đại úy Khánh, hành trình bắt đầu từ ước mơ thời phổ thông ở một vùng quê Bắc Ninh. Anh tự tìm hiểu qua các anh khóa trên, nuôi khát vọng làm chủ bầu trời. Khi vượt qua tất cả các vòng sàng lọc, anh hiểu rằng nghề đã “chọn” mình và anh đáp lại bằng tình yêu nghề sâu sắc: “Thời gian nào không được bay là rất nhớ”.

Còn Thượng tá Tuấn, người đi trước một thế hệ, nhìn hành trình ấy với ánh mắt của người từng trải. Ông biết rõ mỗi "hạt vàng" sót lại sau quá trình đãi cát không chỉ quý vì hiếm, mà còn vì đã được tôi luyện qua lửa sẵn sàng bay cao, bay xa, bảo vệ vùng trời Tổ quốc.

Hành trình “đãi cát tìm vàng” không phải là câu chuyện về sự đào thải khắc nghiệt đơn thuần. Đó là câu chuyện về sự kiên trì, về lòng đam mê được thử thách đến giới hạn, và về những con người cuối cùng còn lại – những người lính bay mang trong tim mình cả bầu trời và trách nhiệm nặng nề với đất nước.

“Điều gì ấn tượng nhất trong đời bay của anh?” – tôi hỏi Thượng tá Tuấn.

Ông, mắt sáng lên, như sống lại khoảnh khắc ấy: Chuyến bay đơn đầu tiên trên loại máy bay đầu tiên, không có thầy kèm – bay solo. Dù đã bay nhiều năm, cảm giác ấy vẫn đặc biệt: một chút hồi hộp, lo lắng, nhưng xen lẫn niềm tự hào và quyết tâm lớn lao.

Qua quá trình rèn luyện lâu dài, thầy đã kèm, trao kiến thức, kinh nghiệm và đánh giá đủ điều kiện. Đó là niềm tự hào thôi thúc thể hiện với bạn bè, thầy cô và cấp trên. Thầy trao cơ hội, đặt niềm tin. Thực tế chuyến bay diễn ra tốt đẹp.

Lần đầu một mình làm chủ cỗ máy thép, hoàn thành nhiệm vụ, hạ cánh an toàn… thầy và bạn bè ùa ra chúc mừng, tặng hoa. Cảm giác ấy không bao giờ quên. Không riêng anh, tất cả học viên phi công đều có niềm hạnh phúc ấy trong đời binh nghiệp.

Đại úy Khánh chia sẻ, giọng đầy xúc động: “Với em, những chuyến bay đầu trên Yak-52 rất khó khăn, tưởng chừng không vượt qua nổi. Nhưng nhờ thầy tận tụy chỉ dạy, nhờ kiên nhẫn của chính mình, từng cú lăn bánh, từng lần chạm bánh xuống đường băng dần dần khẳng định: mình đủ khả năng làm chủ bầu trời. Qua từng chuyến, em đúc rút kinh nghiệm, chất lượng bay hoàn thiện hơn, xây dựng kỹ thuật buồng lái vững chắc”.

Thượng tá Tuấn trầm giọng, kể về kỷ niệm khắc nghiệt ngày 12.7.2013: “Lúc còn Đại úy, kèm học viên bay trên tỉnh Gia Lai, máy bay bị treo vòng quay, không tắt được động cơ. Nếu duy trì hạ cánh thông thường, máy bay không phanh, sẽ lao ra ngoài đường băng, gây tai nạn thảm khốc. Anh trấn tĩnh học viên trước, vì học viên mới dễ mất bình tĩnh, báo cáo chỉ huy, quyết định tắt động cơ để hạ cánh bắt buộc”.

Ông dừng lại, ánh mắt xa xăm: “Hai thầy trò hiệp đồng nhịp nhàng, anh giữ trạng thái máy bay, học viên ở buồng trước tắt máy. Tập trung theo lý thuyết, quy trình xử lý bất chắc. Phương án này nguy hiểm, đòi tính toán chính xác tắt sớm thì rơi, tắt muộn thì vượt đường băng. Lần ấy hạ cánh an toàn, anh vui mừng vì cứu thầy trò và giữ tài sản quốc gia trị giá lớn. Sau đó rút kinh nghiệm thực tiễn cho học trò và giáo viên trẻ”.

“Đúng một tháng sau,” ông xúc động kể tiếp, học viên ấy bay đơn gặp tình huống tương tự. Cậu ấy run lắm, nổi gai ốc, nhưng nhớ lời thầy dặn, bình tĩnh trở lại, tắt máy ở độ cao 15 mét trước khi tiếp đất, hạ cánh thành công. Giờ cậu ấy là phi công chiến đấu tại Trung đoàn 925, sân bay Phú Cát, Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai).

“Máy bay là cỗ máy móc, có thể hỏng bất kỳ lúc nào dù kiểm tra kỹ”, ông nói. Phi công luôn chuẩn bị tâm thế xấu nhất, kể cả rời bỏ máy bay, nhưng mục tiêu luôn là chuyển tình huống phức tạp thành đơn giản, hạ cánh an toàn.

Đại úy Khánh bổ sung: “Em được rèn nghiêm khắc từ nhà trường đến quân ngũ, xây dựng ý chí kỷ luật. Giai đoạn đầu khó khăn, không quen nề nếp quân đội. Nhưng qua tân binh và học mặt đất, em có bản lĩnh chính trị vững vàng. Nghiên cứu lịch sử, em ngưỡng mộ các anh hùng phi công thời chiến dù nhiều hy sinh. Nghề bay đòi xác định tình huống xấu nhất. Với phi công thành nghề, sẵn sàng xử lý mọi bất chắc luôn thường trực – đó là bản lĩnh và khả năng sẵn sàng chiến đấu thắng lợi”.

Thượng tá Tuấn tâm sự sâu lắng: “Mỗi học viên đỗ phi công là niềm vinh dự không chỉ cá nhân mà gia đình, dòng tộc, làng xã, thậm chí cả tỉnh. Năm anh đỗ, cả tỉnh chỉ mình. Gia đình luôn dõi theo quá trình trưởng thành. Sau lập gia đình, vợ con, nội ngoại tự hào về nhiệm vụ cao cả. Anh nỗ lực làm tốt hơn, coi gia đình là chỗ dựa vững chắc. Thành công của người đàn ông luôn có bóng dáng phụ nữ – mẹ, chị, vợ – như sợi dây tình cảm không thể tách rời”.

Ông cười hiền: “Công việc vất vả, thức khuya dậy sớm. Chỉ huy trung đoàn dậy từ 3 giờ sáng triển khai bay, kiểm tra cuối cùng. Nhưng vợ thấu hiểu, chia sẻ, động viên để anh có thêm động lực. Anh thực hiện tốt nhiệm vụ để gia đình yên tâm, tạo niềm tin bằng cách an toàn trở về, vui chơi với các con sau những tuần xa nhà”.

Đại úy Khánh cũng mỉm cười: “Gia đình em là hậu phương vững chắc, thấu hiểu sự xa cách. Nhiệm vụ xa nhà 2-3 tháng hoặc hơn, vợ con, bố mẹ luôn thông cảm. Sau mỗi đợt, đơn vị cho nghỉ phép, em mua quà nhỏ tặng mọi người, dành tình cảm yêu thương nhất, giải thích về công việc. Vợ, con trai, gia đình và dòng họ rất tự hào về những người phi công bảo vệ vùng trời Tổ quốc”.

“Là giáo viên, anh có áp lực tâm lý trước nhiệm vụ khó?” – tôi hỏi.

Thượng tá Tuấn đáp: “Không mất ngủ trước nhiệm vụ lớn. Chỉ tính toán, hiệp đồng kỹ, tập luyện buồng trước buồng sau nhiều hơn. Với bản lĩnh thầy giáo, đủ trình độ thực hiện nhiệm vụ khó, không áp lực. Chỉ suy nghĩ nhiều khi kèm học viên chậm tiến bộ, tìm phương pháp hướng dẫn phù hợp”.

Những người lính bay như Thượng tá Tô Anh Tuấn và Đại úy Phan Duy Khánh không chỉ điều khiển máy bay bằng kỹ năng điêu luyện mà còn bay bằng trái tim biết yêu thương.

Giữa tầng mây cao vợi, họ mang theo ý trí thép để canh giữ bầu trời Tổ quốc và trái tim ấm nóng để trở về với gia đình, với những xúc cảm đời thường sâu lắng nhất.

Họ chính là những người thầy thầm lặng trên trời, truyền nghề và truyền lửa cho thế hệ trẻ vì một vùng trời mãi bình yên.