Trong bài phát biểu tại Đại hội Công đoàn Việt Nam lần thứ XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt ra một câu hỏi rất lớn, cũng là yêu cầu có tính định hướng cho cả nhiệm kỳ mới: “Công đoàn Việt Nam phải đổi mới như thế nào để thực sự là chỗ dựa tin cậy của người lao động, là cầu nối bền chặt giữa Đảng, Nhà nước với giai cấp công nhân, là lực lượng quan trọng góp phần xây dựng đất nước trong kỷ nguyên mới”.

Đây không chỉ là câu hỏi về phương thức hoạt động của Công đoàn. Sâu xa hơn, đó là câu hỏi về niềm tin. Người lao động có tin Công đoàn không? Khi gặp khó khăn, họ có tìm đến Công đoàn không? Khi quyền lợi bị ảnh hưởng, họ có thấy Công đoàn đứng về phía lẽ phải, pháp luật và công bằng không? Khi đời sống còn nhiều vất vả, họ có cảm nhận được tổ chức Công đoàn thực sự gần mình, hiểu mình, bảo vệ mình và đồng hành với mình không?

Những câu hỏi ấy làm nên cốt lõi của đổi mới. Bởi một tổ chức Công đoàn mạnh không chỉ được đo bằng số lượng đoàn viên, số phong trào, số hội nghị, số văn bản hay số cuộc vận động. Công đoàn chỉ thật sự mạnh khi người lao động cảm thấy có một điểm tựa đáng tin cậy trong đời sống lao động hằng ngày. Công đoàn chỉ thật sự hấp dẫn khi đoàn viên thấy quyền lợi của mình được bảo vệ tốt hơn, tiếng nói của mình được lắng nghe đầy đủ hơn, khó khăn của mình được tháo gỡ kịp thời hơn.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã nhìn thẳng vào những hạn chế cần khắc phục. Bên cạnh những kết quả đáng ghi nhận trong chăm lo việc làm, thu nhập, phúc lợi, nhà ở, điều kiện lao động, các chương trình như “Tết Sum vầy”, “Tháng Công nhân”, “Mái ấm Công đoàn”, chương trình phúc lợi đoàn viên, tư vấn pháp luật, đối thoại tại nơi làm việc…, bài phát biểu cũng chỉ rõ rằng “một số hoạt động công đoàn còn nặng hành chính, phong trào, chưa thật sự đi sâu vào những vấn đề người lao động cần nhất”.

Nhận định ấy rất thẳng thắn và cần thiết. Bởi nếu Công đoàn còn nặng hành chính, người lao động sẽ thấy Công đoàn xa mình. Nếu phong trào nhiều nhưng chưa chạm tới những vấn đề thiết thân như tiền lương, bảo hiểm, nhà ở, an toàn lao động, trường học cho con, y tế, văn hóa, an sinh, thì phong trào khó đi vào lòng người. Nếu công đoàn cơ sở còn yếu, chưa nắm bắt và phản ánh kịp thời những bức xúc của đoàn viên, thì vai trò đại diện sẽ bị giảm sút.

Vì vậy, đổi mới Công đoàn trước hết phải là đổi mới cách nhìn về người lao động. Người lao động phải là trung tâm của mọi chương trình, kế hoạch và hành động Công đoàn. Mọi hoạt động Công đoàn phải trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: người lao động được gì, quyền lợi nào được bảo vệ, khó khăn nào được tháo gỡ, tiếng nói nào được lắng nghe.

Đó là sự chuyển đổi từ tư duy hoạt động sang tư duy phục vụ; từ nói về công nhân sang sống cùng công nhân, nghe công nhân, hiểu công nhân và bảo vệ công nhân.

Toàn cảnh Đại hội XIV Công đoàn Việt Nam, sáng 4.6.2026. Ảnh: Hoàng Mạnh Thắng

Thông điệp rất mạnh trong bài phát biểu là: “Công đoàn không thể mạnh nếu xa công nhân. Công đoàn không thể hấp dẫn nếu người lao động không thấy quyền lợi của mình được bảo vệ tốt hơn. Công đoàn không thể hiện đại nếu vẫn chủ yếu hoạt động bằng giấy tờ, hội họp và khẩu hiệu” . Đây có thể xem là một lời nhắc nhở sâu sắc nhưng cũng là một phương châm hành động rất rõ ràng cho tổ chức Công đoàn trong giai đoạn mới.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, đời sống người lao động đang thay đổi nhanh. Thị trường lao động biến động mạnh bởi chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, dịch chuyển chuỗi cung ứng, các mô hình việc làm mới và sức ép cạnh tranh toàn cầu. Một bộ phận công nhân, nhất là lao động trong khu công nghiệp, khu chế xuất, lao động di cư, lao động phi chính thức, lao động phổ thông, lao động thời vụ, vẫn còn nhiều khó khăn về thu nhập, nhà ở, trường học cho con, y tế, văn hóa và an sinh.

Điều đó đặt Công đoàn trước một yêu cầu mới: Không chỉ chăm lo lúc khó khăn mà phải đồng hành trong suốt quá trình phát triển của người lao động. Không chỉ bảo vệ khi tranh chấp xảy ra mà phải phòng ngừa từ sớm, từ cơ sở. Không chỉ hỗ trợ vật chất trong một số dịp mà phải góp phần bảo vệ tương lai nghề nghiệp của công nhân thông qua đào tạo, đào tạo lại, nâng kỹ năng, thích ứng với công nghệ mới. Không chỉ đại diện trên danh nghĩa mà phải có năng lực đại diện thật sự.

Một Công đoàn là chỗ dựa tin cậy của người lao động phải là nơi công nhân tìm đến khi có vướng mắc về hợp đồng, tiền lương, bảo hiểm, an toàn lao động, điều kiện làm việc, nhà ở, đời sống gia đình. Phải là nơi biết lắng nghe trước khi bức xúc hình thành. Phải là nơi có khả năng đối thoại trước khi mâu thuẫn trở thành tranh chấp. Phải là nơi bảo vệ cái đúng bằng pháp luật, bằng lý lẽ, bằng trách nhiệm và bằng uy tín.

Đổi mới Công đoàn vì thế không phải là khẩu hiệu. Đổi mới là làm cho niềm tin của người lao động trở nên cụ thể hơn. Niềm tin ấy nằm trong một vụ việc được bảo vệ thành công, một thỏa ước lao động tập thể có chất lượng hơn, một bữa ăn ca được cải thiện, một khu nhà ở công nhân được xây dựng, một kiến nghị được lắng nghe, một tranh chấp được giải quyết sớm, một chương trình đào tạo giúp công nhân có cơ hội việc làm tốt hơn.

Nếu đổi mới Công đoàn bắt đầu từ niềm tin của người lao động thì đổi mới ấy phải được thực hiện nhanh hơn, sâu hơn, thực chất hơn để theo kịp những thay đổi của đất nước và thời đại. Nhanh hơn là không chậm trễ trước những vấn đề mới của thị trường lao động. Sâu hơn là không chỉ đổi mới hình thức bên ngoài mà đổi mới từ tư duy, tổ chức, đội ngũ, phương thức hoạt động và năng lực đại diện. Thực chất hơn là mọi đổi mới phải được đo bằng kết quả trong đời sống người lao động.

Trước hết, Công đoàn phải đổi mới mạnh từ cơ sở. Sức sống của Công đoàn không nằm ở cấp trên mà nằm trong từng nhà máy, công trường, khu công nghiệp, doanh nghiệp, tổ sản xuất. Công đoàn cơ sở không thể chỉ là nơi tổ chức phong trào, thu đoàn phí, phát quà dịp lễ, Tết. Công đoàn cơ sở phải là địa chỉ tin cậy khi người lao động gặp vấn đề thiết thân về việc làm, thu nhập, bảo hiểm, an toàn lao động, điều kiện làm việc, nhà ở, đời sống gia đình.

Muốn vậy, Công đoàn cấp trên phải hướng mạnh về cơ sở, hỗ trợ pháp lý, kỹ năng thương lượng, đối thoại, xử lý tranh chấp, truyền thông, dữ liệu và phương pháp vận động người lao động. Cán bộ Công đoàn cơ sở phải gần công nhân, hiểu công nhân, nghe được tiếng nói của công nhân, nói được tiếng nói của công nhân và dám bảo vệ công nhân bằng pháp luật, bằng đối thoại, bằng trách nhiệm.

Đổi mới Công đoàn cũng phải gắn với xây dựng giai cấp công nhân hiện đại. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh rằng người công nhân hôm nay không chỉ cần đôi bàn tay cần cù mà còn cần tri thức, kỹ năng, kỷ luật, tác phong công nghiệp, năng lực làm chủ công nghệ và tinh thần đổi mới sáng tạo. Đây là một yêu cầu chiến lược. Trong nền kinh tế mới, công nhân không chỉ là người vận hành dây chuyền mà phải trở thành chủ thể tham gia tạo giá trị, làm chủ công nghệ, nâng cao năng suất và chất lượng.

Vì vậy, Công đoàn phải cùng Nhà nước, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo chăm lo nâng cao trình độ nghề nghiệp, kỹ năng số, kỹ năng thích ứng cho người lao động. Mỗi công nhân phải có cơ hội học tập suốt đời. Chăm lo người lao động không chỉ là hỗ trợ lúc khó khăn mà còn là tạo điều kiện để họ trưởng thành, tiến bộ và có tương lai tốt hơn. Nếu Công đoàn chỉ chăm lo đời sống trước mắt mà chưa quan tâm đầy đủ đến năng lực tương lai của công nhân thì chưa thể đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên phát triển mới.

Một trụ cột rất quan trọng của đổi mới là xây dựng Công đoàn hiện đại, chuyên nghiệp, số hóa và minh bạch. Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ: “Công đoàn số không chỉ là có phần mềm quản lý đoàn viên”. Công đoàn số phải giúp người lao động dễ dàng phản ánh kiến nghị, được tư vấn pháp luật, tra cứu quyền lợi, đăng ký hỗ trợ, tham gia khảo sát, đánh giá hoạt động Công đoàn; đồng thời giúp tổ chức Công đoàn nắm chắc tình hình lao động, dự báo sớm tranh chấp, chăm lo đúng người, đúng việc, đúng thời điểm.

Đây là một hướng đi rất quan trọng. Số hóa giúp rút ngắn khoảng cách giữa Công đoàn và người lao động. Dữ liệu giúp hiểu đúng hơn tình hình công nhân. Công nghệ giúp việc chăm lo, bảo vệ người lao động được nhanh hơn, chính xác hơn, minh bạch hơn và công bằng hơn.

Cùng với số hóa, đội ngũ cán bộ Công đoàn phải được chuyên nghiệp hóa. Cán bộ Công đoàn thời kỳ mới không thể chỉ có nhiệt tình. Họ cần hiểu pháp luật lao động, biết thương lượng tập thể, biết hòa giải tranh chấp, biết truyền thông số, biết sử dụng dữ liệu, biết quản trị tổ chức, biết xử lý khủng hoảng. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh cán bộ Công đoàn phải có tâm với người lao động, có bản lĩnh trước khó khăn, có kỹ năng làm việc với doanh nghiệp, có khả năng thuyết phục và có uy tín trong công nhân.

Đổi mới Công đoàn còn phải gắn với xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định, tiến bộ. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người lao động phải được xử lý hài hòa. Doanh nghiệp phát triển thì người lao động phải có việc làm, thu nhập và điều kiện sống tốt hơn. Người lao động yên tâm, gắn bó, sáng tạo thì doanh nghiệp mới phát triển bền vững. Vì vậy, Công đoàn phải nâng cao năng lực đối thoại tại nơi làm việc, phòng ngừa tranh chấp từ sớm, từ cơ sở.

Đặc biệt, đổi mới phải đi đến kết quả cụ thể. Sau Đại hội, Tổng LĐLĐ Việt Nam được yêu cầu khẩn trương cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội thành chương trình hành động “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời hạn, rõ kết quả”. Đây là tinh thần rất quan trọng. Không thể để đổi mới dừng lại ở Văn kiện. Không thể để thông điệp Đại hội chỉ vang lên trong hội trường. Đổi mới phải đi vào từng cấp Công đoàn, từng khu công nghiệp, từng doanh nghiệp, từng tổ sản xuất, từng đoàn viên và người lao động.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, đất nước đang cần một giai cấp công nhân hiện đại hơn, bản lĩnh hơn, sáng tạo hơn. Người lao động đang cần một tổ chức Công đoàn gần gũi hơn, thiết thực hơn, mạnh mẽ hơn. Vì vậy, Công đoàn Việt Nam phải đổi mới nhanh hơn để không chậm nhịp với đời sống; sâu hơn để thay đổi từ gốc phương thức hoạt động; thực chất hơn để mỗi đoàn viên, mỗi công nhân, mỗi người lao động đều cảm nhận được sự hiện diện của Công đoàn trong những vấn đề thiết thân của mình.

Công đoàn mạnh thì người lao động vững tin. Người lao động vững tin thì doanh nghiệp ổn định. Doanh nghiệp ổn định và phát triển thì đất nước có thêm nền tảng để đi nhanh hơn, bền vững hơn, nhân văn hơn. Đó chính là ý nghĩa sâu xa của thông điệp đổi mới Công đoàn trong bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Đổi mới không phải vì chính Công đoàn mà vì người lao động; vì giai cấp công nhân; vì sự phát triển phồn vinh, văn minh, hạnh phúc của đất nước trong kỷ nguyên mới.