Quảng bá tiếng Việt, giữ niềm tin nơi xứ người. Kỳ 2: Từ Paris tráng lệ đến Sahara cằn cỗi, tiếng Việt vẫn vang lên

Công việc “tình nguyện” chưa từng có

Được vinh danh tại Cuộc thi “Tìm kiếm Sứ giả tiếng Việt ở nước ngoài” năm 2024, chị Nguyễn Thị Thu Loan - nữ tu Công giáo đang sống và làm việc tại Algeria luôn khiêm nhường khi nói về hành trình “gieo mầm” tiếng Việt nơi xứ người. Chị sinh năm 1968 tại phường Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng và có thời gian dài sinh sống, học tập và làm việc tại các quốc gia Pháp, Ý, Áo, Algeria, Libya, Tunisia, Maroc, Jordan… Như một nhân duyên, nhà dòng Tiểu Muội chúa Giesu đã gửi chị Loan đến sống và làm việc tại cộng đoàn Algeria từ năm 2015, cũng là quốc gia mà chị muốn dừng chân thật lâu. 11 năm gắn bó với cuộc sống ở Algeria, sự yêu mến của người dân Algeria và tình đồng bào của người gốc Việt tại Algeria đã tiếp thêm sức mạnh cho chị trên hành trình lan tỏa tình yêu Việt Nam nói chung, tình yêu tiếng Việt nói riêng tại một quốc gia châu Phi xa xôi.

Chị Nguyễn Thị Thu Loan (ngoài cùng bên trái) cùng các Việt kiều trong chương trình Xuân quê hương.

Cộng đồng người Việt tại Algeria hiện có rất ít, bao gồm nhóm công nhân lao động tại Algeria và nhóm 48 gia đình có chồng người Algeria và vợ Việt Nam. Họ là những người Algeria gốc Việt hoặc có một phần dòng máu Việt Nam (con lai), khoảng 1.000 người. Những người Algeria gốc Việt hầu hết theo chồng sang đây định cư từ năm 1964. Chồng họ, những người lính lê dương bị thực dân Pháp đưa sang tham chiến tại Việt Nam đã nên duyên, trở thành con rể của đất nước Việt Nam. Những người con lai thế hệ thứ 2 rất ít người có thể giao tiếp được bằng tiếng Việt, thế hệ thứ 3 thì hầu như không thể nói được tiếng Việt.

Chị Loan đã tìm đến từng gia đình, thăm hỏi trò chuyện, chia sẻ những vui buồn trong cuộc sống thường ngày của họ. Chị cho biết, chỉ có giao tiếp thì mọi người mới hiểu và gắn bó với nhau và cũng chỉ có giao tiếp thì mới nhanh biết nói. “Trong nhà trường và cuộc sống hằng ngày, họ được dạy và giao tiếp bằng tiếng Ả Rập và tiếng Pháp. Những lúc rảnh rỗi, ngày cuối tuần hoặc ngày nghỉ lễ, tôi tới thăm gia đình và trò chuyện bằng tiếng Việt với họ. Các cháu con lai thế hệ thứ 2, thứ 3 có nhiều cháu đã được về thăm Việt Nam song khả năng ngôn ngữ và hiểu biết về đất nước còn rất hạn chế”, chị tâm sự.

Năm 2015, khi bắt đầu công việc của mình tại Algeria, chị Loan sinh sống ở thị trấn Béni-Abbes, phía Tây Nam đất nước, nằm gọn trong lòng sa mạc Sahara. Sợi dây giao tiếp duy nhất giữa chị và người dân ở đây là tiếng Pháp nhưng số người nói được tiếng Pháp cũng rất ít. Theo thời gian, người dân thị trấn dạy cho chị tiếng Ả Rập, chị hướng dẫn họ tiếng Việt của mình. Khi vốn từ kha khá, chị Loan bắt đầu kể cho người dân thị trấn về đất nước Việt Nam và lắng nghe họ kể về lịch sử đất nước Algeria. Dần dần, chị Loan còn hướng dẫn người dân bản địa nấu các món truyền thống của quê hương như làm chả, giò, nem rán, dùng thịt gà thay cho thịt lợn và đặc biệt là cách dùng đũa. Chị còn giới thiệu cho mọi người về trang phục áo dài và chiếc nón lá truyền thống của người phụ nữ Việt Nam.

Năm 2019, chị Loan chuyển đến sống và làm việc tại thủ đô Algiers. Bên cạnh công việc quản lý ở nhà dòng, chị Loan còn làm tình nguyện viên trong một thư viện, nơi có rất nhiều sinh viên Algeria thường xuyên lui tới. Khi biết chị tới từ Việt Nam, những câu chào hỏi bằng tiếng Việt một lần nữa được cất lên bởi chính các bạn trẻ Algeria: “Chào bạn, bạn có khỏe không?/ Tôi rất yêu mến đất nước Việt Nam!/ Tôi ước ao được đến đất nước Việt Nam”.

Một ngày nọ, các sinh viên ngỏ ý muốn biểu diễn một ca khúc Việt Nam tại chương trình giao lưu văn hóa của trường, chị Loan đã hướng dẫn họ bài hát “Bức tranh đồng quê” của nhạc sĩ Văn Phụng. Nhân duyên hướng dẫn cách học tiếng Việt cho các sinh viên tại thủ đô của Algeria bắt đầu từ đây. Những ngày sau đó, chị Loan miệt mài với công việc “tình nguyện” hướng dẫn cách học tiếng Việt cho các sinh viên Algeria. Bất kể ai muốn học tiếng Việt chị đều hướng dẫn tận tình, 1 kèm 1. Ngày qua ngày, các sinh viên Algeria theo học chị Loan không chỉ giao tiếp được bằng tiếng Việt mà còn có thể hiểu được ca từ lời hát tiếng Việt, truyện ngắn hay lịch sử Việt Nam.

Cũng tại thư viện này, chị Loan tình cờ gặp Giáo sư Farouk dạy tiếng Anh tại đại học Bab Ezzouar. Với kinh nghiệm đã có 4 năm giảng dạy ở Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội và tình yêu với Việt Nam, ngày nào thầy cũng tìm đến thư viện để được trò chuyện với “cô giáo Loan”, để không quên tiếng Việt thầy đã học ở Việt Nam. “Cô giáo Loan” sau đó còn đọc chậm rãi từng câu, rõ ràng từng trang, thu âm cuốn sách tiếng Việt để thầy Farouk làm tư liệu học tập tiếng Việt.

Chia sẻ về những dự định trong hành trình lan tỏa tiếng Việt và văn hóa Việt Nam, nữ tu Nguyễn Thị Thu Loan cho hay: “Tôi không dạy mà là đang giúp người bạn Algeria giao tiếp được bằng tiếng Việt. Tôi luôn sẵn lòng hướng dẫn cho người dân Algeria hay bất cứ người dân ở quốc gia nào của châu Phi muốn tìm hiểu và giao tiếp bằng tiếng Việt. Bởi, dù ở đâu thì người dân Việt Nam và Algeria luôn là anh em chân tình, như khi lần đầu tôi đến Algeria đã được nghe 4 chữ VietNam, Algeria khaowoa, khaowa - Việt Nam, Algeria là anh em, là anh em”.

Em muốn về thăm Việt Nam để “nhìn thấy quê của bà ngoại”

Chiều cuối tuần, trong một căn phòng nhỏ tại ngoại ô Paris, tiếng đánh vần “a, bờ, cờ” vang lên còn chậm và ngập ngừng. Những đứa trẻ ngồi quanh chiếc bàn dài đều sinh ra trên đất Pháp. Có em nói tiếng Pháp nhanh hơn tiếng Việt, có em phải mất vài giây mới nhớ ra cách gọi “ông”, “bà”, “cô”, “chú”. Nhưng khi cô giáo viết hai chữ “Việt Nam” lên bảng, cả lớp bỗng im lặng chăm chú. Một cậu bé đánh vần rất lâu rồi bất ngờ reo lên khi đọc đúng tên đất nước của cha mẹ mình. Cả lớp cười ồ. Người mẹ ngồi cuối lớp lặng lẽ lấy điện thoại ra chụp lại khoảnh khắc ấy.

Cô Đồng Thị Liễu với các em nhỏ lớp học tiếng Việt ở Paris.

Ở Paris, những lớp học như thế vẫn tồn tại nhiều năm nay trong sự bền bỉ gần như lặng thầm của cộng đồng người Việt. Có lớp học mượn tạm phòng sinh hoạt của hội đoàn. Có lớp mở trong căn hộ nhỏ cuối tuần. Có những cô giáo sau một tuần đi làm vẫn dành ngày nghỉ để chuẩn bị bài học, in tranh ảnh, tìm bài hát thiếu nhi và nghĩ cách làm cho tiếng Việt trở nên gần gũi hơn với những đứa trẻ lớn lên giữa môi trường hoàn toàn khác.

Chị Đồng Thị Liễu, người nhiều năm dạy tiếng Việt cho trẻ em gốc Việt tại Pháp bảo rằng điều khiến cô vui nhất không phải là việc các em đạt điểm cao hay viết đúng chính tả. “Điều tôi mong nhất là các con còn muốn nói tiếng Việt với ông bà và không thấy ngại khi nhắc mình là người Việt Nam”, chị nói. Trong lớp học của chị, các em tập đọc truyện cổ tích, học hát “Việt Nam quê hương tôi”, học gói bánh chưng bằng giấy màu vào dịp Tết hay tập mặc áo dài trong những buổi biểu diễn cộng đồng. Có em ban đầu gần như không nói tiếng Việt, vậy mà sau vài tháng bắt đầu líu lo gọi “mẹ ơi” thay cho “maman”. Những thay đổi nhỏ bé ấy khiến nhiều phụ huynh xúc động đến rơi nước mắt.

Tổng hội Người Việt Nam tại Pháp (UGVF) và nhiều hội đoàn người Việt tại Pháp nhiều năm qua vẫn duy trì những lớp học như thế cho con em kiều bào. Có lớp dành cho trẻ nhỏ mới bắt đầu làm quen với tiếng mẹ đẻ. Có lớp dành cho các em tuổi thiếu niên học văn học, lịch sử và văn hóa Việt Nam. Parfums du Vietnam (Tinh hoa Việt Nam) cũng tổ chức các hoạt động giới thiệu tiếng Việt và văn hóa Việt cho bạn bè quốc tế yêu mến Việt Nam. Ở đó, tiếng Việt không chỉ được dạy như một ngôn ngữ mà như một cách để chạm vào chiều sâu văn hóa và tâm hồn Việt Nam.

TS. Hoàng Thị Hồng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Tinh hoa Việt Nam tại Pháp, “Sứ giả tiếng Việt ở nước ngoài” năm 2025 cho biết, trong nhiều năm sống và nghiên cứu tại Pháp, chị từng gặp không ít gia đình mang chung một nỗi lo: Con cái mình dần xa tiếng mẹ đẻ. Có phụ huynh lái xe hơn một giờ mỗi cuối tuần chỉ để đưa con đến lớp tiếng Việt. Có người kể rằng con mình hiểu tiếng Việt nhưng không dám nói vì sợ phát âm sai. Có em nhỏ chỉ trả lời ông bà bằng tiếng Pháp vì không tìm được từ tiếng Việt phù hợp. Những điều ấy thoạt nghe rất nhỏ nhưng lại khiến nhiều cha mẹ trăn trở, bởi họ hiểu rằng khi ngôn ngữ mất đi, khoảng cách giữa các thế hệ cũng dần lớn hơn.

“Tôi vẫn nhớ một buổi biểu diễn nhỏ của các em thiếu nhi trong dịp Tết cộng đồng tại Paris. Có em phát âm chưa tròn tiếng Việt nhưng vẫn cố hát hết bài “Quê hương”. Một cậu bé đứng trên sân khấu nói bằng cả tiếng Việt lẫn tiếng Pháp rằng em muốn sau này được về thăm Việt Nam để “nhìn thấy quê của bà ngoại”. Câu nói ấy khiến cả khán phòng im lặng vài giây rồi vỗ tay rất lâu. Trong khoảnh khắc ấy, tôi hiểu rằng tiếng Việt đôi khi không chỉ là ngôn ngữ. Nó là sợi dây giúp những đứa trẻ sinh ra nơi đất khách biết rằng mình vẫn thuộc về một quê hương nào đó”, TS. Hoàng Thị Hồng Hà chia sẻ.