Giữa sóng dữ, ai đang đánh mất lòng trắc ẩn?

Nỗi đau lan ra từ hiện trường, từ những tiếng khóc nghẹn ngào của thân nhân, từ những hình ảnh cứu hộ căng mình chạy đua với thời gian… Tưởng như tất cả sẽ lặng đi để nhường chỗ cho sự sẻ chia, cho tình người, cho những phút mặc niệm chân thành. Ấy vậy mà, trong cơn sóng dữ ngoài biển, lại nổi lên một cơn sóng dữ khác - cơn sóng lạnh lùng của sự vô cảm, của lòng trắc ẩn đang bị lật đổ từng centimet trên nền tảng mạng xã hội.

Thật đáng buồn khi giữa lúc cả nước đang hướng về Quảng Ninh với những lời cầu nguyện, những tấm lòng thiện nguyện, thì đâu đó, lại có những con người ngồi trong bóng tối, dựng nên các video giả mạo hiện trường, bịa đặt tiếng kêu cứu, mô phỏng cảnh hỗn loạn, lồng ghép âm thanh rùng rợn để… “câu view”. Không ít người, vì tò mò hoặc lầm tưởng, đã nhấn chia sẻ, lan truyền những clip ấy mà không hề biết: Mỗi lượt xem, mỗi lượt chia sẻ là một nhát dao vô hình cứa sâu hơn vào nỗi đau thật của nạn nhân và gia đình họ.

Hình ảnh tàu du lịch hạng sang ở Hạ Long bị đánh chìm do siêu bão Yagi năm ngoái, nhưng đã được sử dụng để bịa đặt về vụ tàu lật hôm 19/7. Ảnh chụp từ màn hình.

Không chỉ là sự sai lệch về thông tin, mà còn là vết rạn vỡ trong đạo lý, khi sự thương cảm bị thay thế bởi sự háo danh, khi giá trị nhân văn bị bóp méo thành công cụ kiếm tiền trên nền tảng số. Một chiếc điện thoại, một phần mềm chỉnh sửa, một tiêu đề giật gân - thế là đủ để ai đó tự cho mình quyền trở thành “người kể chuyện” cho bi kịch của người khác. Kể cả khi câu chuyện đó là bịa đặt.

Phải gọi cho đúng tên: Đó không còn là tin giả mà là văn hóa giả, là đạo đức giả, là một trào lưu tiêu cực đang xói mòn lương tri trong thời đại mà công nghệ phát triển nhanh hơn khả năng kiểm soát hành vi con người.

Chúng ta đã từng đau đớn trước cảnh livestream tai nạn giao thông để thu hút người xem. Chúng ta đã từng thấy người đổ bệnh vẫn bị quay cận mặt để… đăng lên mạng. Nhưng giờ đây, ngay cả thảm kịch tập thể như vụ lật tàu ở Quảng Ninh cũng bị biến thành chất liệu “giải trí” độc hại. Điều này chỉ có thể gọi bằng một từ: vô nhân đạo.

Người ta vẫn thường hỏi: “Trách nhiệm thuộc về ai?” Là nền tảng mạng xã hội thả lỏng thuật toán? Là sự thiếu kiểm duyệt từ cơ quan chức năng? Là lỗ hổng trong giáo dục đạo đức thời số hóa? Là cả xã hội đang trôi vào vùng xoáy của những cú click vô thức? Có lẽ, không ai là vô can.

Chúng ta cần nhìn nhận đây là vấn đề văn hóa - không phải văn hóa truyền thống hay văn hóa dân gian - mà là văn hóa ứng xử, văn hóa tương tác, văn hóa nhân văn. Một xã hội văn minh không được phép đứng nhìn những nội dung độc hại xâm chiếm không gian mạng, bởi đó là “đất sống” của thế hệ trẻ, là nơi mà con em chúng ta hình thành nhân cách, quan điểm sống và giá trị sống.

Ở chiều ngược lại, những phóng viên chính thống, những cộng tác viên hiện trường, những tấm lòng thiện nguyện… vẫn đang lặng lẽ đưa tin chính xác, hỗ trợ kịp thời, lan tỏa yêu thương. Nhưng tiếc thay, thuật toán mạng xã hội thường ưu ái cho sự giật gân, thay vì sự tử tế.

Vì thế, đã đến lúc phải đặt ra những giới hạn rõ ràng hơn - cả về pháp lý và đạo lý. Không thể tiếp tục khoan dung với “content rác” dưới danh nghĩa “tự do thông tin”. Không thể để một nền văn hóa số phát triển mà thiếu luật chơi, thiếu ranh giới, thiếu trách nhiệm.

Chúng ta cần một sự đồng lòng - từ quản lý nhà nước đến các nền tảng số, từ báo chí đến giáo dục, từ phụ huynh đến người trẻ - để dựng lại bức tường lương tri đã bị xô lệch trước bão thông tin. Cần tăng cường xử phạt nghiêm minh những kẻ sản xuất và phát tán video giả. Cần quy định rõ hơn vai trò kiểm duyệt nội dung trên các nền tảng xuyên biên giới. Cần đưa giáo dục truyền thông vào trường học như một kỹ năng sống thiết yếu. Và cần nhất là đánh thức lòng trắc ẩn trong từng công dân mạng.

Vì nếu con tàu lật đi có thể vớt lên, con người mất đi có thể được tiễn biệt trong nghi lễ, thì lòng trắc ẩn một khi đã lật đổ, một khi đã bị cợt nhả, bị biến thành công cụ, thì cả xã hội sẽ trôi dạt trong một đại dương lạnh lẽo vô hình - nơi không còn đúng sai, phải trái, thật giả và trên hết là không còn tình người.

Xin hãy đặt tay lên ngực mình trước khi nhấn chia sẻ một nội dung. Hãy hỏi: “Việc tôi làm có xoa dịu được ai không, hay đang làm ai tổn thương hơn?”

Trong giây phút nhân văn còn lại giữa cơn bão công nghệ, hãy cứu lấy lòng trắc ẩn - điều duy nhất giúp chúng ta không trở thành những con người lạnh lùng trước nỗi đau của đồng loại.

Và đó cũng là điều mà văn hóa - với tư cách là nền tảng tinh thần của dân tộc - không bao giờ được phép đánh mất.