Khủng hoảng đất hiếm: Ngành ô tô toàn cầu đối mặt nguy cơ tê liệt

Nhà máy sản xuất nam châm tại châu Âu đang loay hoay tìm nguồn thay thế đất hiếm.

Ngành công nghiệp ô tô toàn cầu đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng mới mang tên "đất hiếm" một nhóm nguyên tố không thể thiếu trong sản xuất xe hơi, đặc biệt là xe điện. Động thái thắt chặt xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc đã khiến các hãng xe và nhà cung cấp linh kiện rơi vào tình trạng báo động, đe dọa làm tê liệt toàn bộ chuỗi cung ứng.

Đất hiếm: “huyết mạch” của xe điện

Không phải ngẫu nhiên mà các cuộc họp khẩn cấp diễn ra liên tục tại nhiều tập đoàn xe hơi châu Âu trong những tuần gần đây. Trung bình, một chiếc xe điện cần đến 0,5 kg đất hiếm, gấp đôi so với xe chạy xăng. Những vật liệu này hiện diện trong gần như mọi bộ phận của xe: từ động cơ, hệ thống truyền động, gương chiếu hậu đến loa, cảm biến và bơm nhiên liệu.

Tại Đức, ông Frank Eckard, CEO của công ty sản xuất nam châm Magnosphere, cho biết ông liên tục nhận được các cuộc gọi từ khách hàng trong ngành ô tô, tìm kiếm nguồn cung thay thế với tâm lý hoảng loạn. “Họ sẵn sàng trả giá cao hơn để có nguyên liệu, nhưng thị trường đang cạn kiệt”, ông nói.

Trung Quốc - mỏ đất hiếm toàn cầu

Theo dữ liệu từ AlixPartners, Trung Quốc hiện kiểm soát 70% sản lượng khai thác đất hiếm, 85% công suất tinh chế và gần 90% sản lượng hợp kim, nam châm từ đất hiếm trên toàn cầu. Điều này biến quốc gia này trở thành điểm nghẽn nghiêm trọng trong chuỗi cung ứng, đặc biệt là với các nhà máy ở châu Âu, nơi phụ thuộc sâu vào nguyên liệu nhập khẩu.

Hiệp hội CLEPA (Châu Âu) xác nhận, một số nhà máy đã buộc phải tạm ngưng sản xuất vì không đủ nguyên liệu. Các nỗ lực nội khối như Đạo luật Nguyên liệu thô quan trọng của EU được đánh giá là "quá trễ" và không thể cạnh tranh về chi phí.

Cuộc đua tìm giải pháp thay thế

Dù nhiều hãng xe lớn như GM, BMW hay các nhà cung cấp như ZF, BorgWarner đang đầu tư vào công nghệ nam châm ít hoặc không dùng đất hiếm, song phần lớn dự án vẫn còn ở giai đoạn thử nghiệm. Ví dụ, startup Niron (Mỹ) với vốn đầu tư hơn 250 triệu USD đang phát triển nam châm không đất hiếm, nhưng nhà máy dự kiến đến 2029 mới hoạt động. Một số công ty khác như Warwick Acoustics (Anh) cũng đang nghiên cứu loa không đất hiếm, nhưng chỉ có thể xuất hiện trên xe hạng sang trong tương lai gần.

Trong khi đó, công suất tái chế đất hiếm tại châu Âu vẫn rất hạn chế. Heraeus, một tập đoàn Đức cho biết công suất hiện tại của họ chỉ đạt khoảng 1%. “Nếu không có chính sách hỗ trợ, chúng tôi có thể phải đóng cửa vào năm tới”, đại diện công ty chia sẻ.

Cảnh báo dài hạn cho ngành công nghiệp toàn cầu

Theo Ủy ban châu Âu, ngoài đất hiếm, Trung Quốc còn kiểm soát hơn 50% nguồn cung toàn cầu của nhiều nguyên liệu chiến lược khác như mangan, than chì, nhôm. Giới chuyên gia cảnh báo, bất kỳ nguyên tố nào trong số này cũng có thể bị sử dụng như một “vũ khí thương mại” đặt các ngành công nghiệp toàn cầu vào thế bị động.

Cuộc khủng hoảng đất hiếm lần này được xem là đợt “sốc cung ứng” lớn thứ ba trong vòng 5 năm qua, sau đại dịch Covid-19 và khủng hoảng chip bán dẫn. Và khác với những lần trước, lần này có thể kéo dài hơn nhiều khi bài toán không chỉ nằm ở sản xuất, mà còn là địa chính trị và chiến lược công nghiệp.