Ngọn bút, đời người và lý tưởng không đổi

Một bài báo, một cách sống

Bài đầu tiên trong sách có tên “Một thế kỷ chiến đấu vì đất nước và nhân dân”. Không chỉ là một bài viết. Đó là một tuyên ngôn nghề nghiệp, một cái nhìn xuyên suốt về vai trò của báo chí cách mạng trong suốt hành trình dựng nước và giữ nước. Và cũng là cách để tác giả xác tín lại lý do vì sao mình đã chọn và sống trọn với nghề báo hơn bốn thập kỷ.

Từ chiến trường đến tòa soạn

Năm 1979, ông từ Romania về nước thì chiến sự biên giới nổ ra. Hồ Quang Lợi nhập ngũ. Mang theo trong ba lô giáo trình báo chí. Những bài viết đầu tiên ra đời giữa khói súng. Chân thật. Mộc mạc. Đầy tim và tay nghề còn non.

Hai năm giữa đại đội, ông sống cùng anh em chiến sĩ, lắng nghe và viết lại những điều mắt thấy tai nghe. Những bài báo đời thường nhưng lay động lòng người. Từ chiến trường, ông trở về tòa soạn, bắt đầu chặng đường hơn 40 năm chính luận – một hành trình bền bỉ và đầy trách nhiệm.

Nhà báo Hồ Quang Lợi. Ảnh: NVCC.

Một đời viết lại trong sách

“Sự thật, lẽ phải và ngọn bút” không đơn thuần là tập hợp bài viết. Đọc kỹ, có thể thấy đây là một cuốn sách đối thoại giữa một người làm báo từng trải và thời đại mà ông đang sống. Ở đó có chiến tranh và hòa bình, có đổi mới và hội nhập, có mạng xã hội, AI, và cả nỗi lo về những giá trị đang phai mờ trong đời sống thông tin.

Chương đầu tiên: Mạch đập thời đại – đặt ra câu hỏi: “Việt Nam – chân lý Việt Nam là gì?”. Tác giả không trả lời bằng lý luận khô cứng mà bằng quan sát, chiêm nghiệm, cảm xúc. Những điều đã thấy, đã sống, đã tin. Ông không áp đặt kết luận. Ông để người đọc tự chiêm nghiệm, cùng ông tìm ra những mạch sâu của thời cuộc.

Tâm thế cầm bút – một chương đặc biệt

Chương “Tâm thế cầm bút” là phần lặng mà sâu nhất. Ở đó, người đọc không chỉ thấy lý thuyết làm báo, mà còn cảm nhận được phẩm chất của một người viết không to tiếng nhưng luôn rõ ràng. Một người đặt sự trung thực và nhân văn lên trước cả sự nổi bật hay gây sốc.

Ông viết: “Một nhà báo giỏi đương nhiên phải là nhà báo có đạo đức”. Và nhấn mạnh rằng, đạo đức là điều giữ cho ngòi bút không chệch khỏi giá trị cốt lõi. Báo chí không chỉ là thông tin. Nó còn là lẽ phải, là nhân văn, là trách nhiệm với cộng đồng.

Ông không né tránh các hiện tượng lệch chuẩn trong nghề. Ông gọi đúng tên, nhưng không mạt sát. Ông chỉ ra vấn đề, nhưng không quên đề xuất con đường giữ gìn. Đó là bản lĩnh của một người làm báo đã đi qua đủ những đổi thay để biết điều gì cần giữ lại.

Nhà báo Hồ Quang Lợi, khi là Phó Tổng Biên tập Báo Quân đội nhân dân cùng đồng nghiệp Báo Quân đội nhân dân đến thăm Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Ảnh: Trần Hồng.

Báo chí là để đấu tranh. Nhưng cũng là để yêu thương.

Hồ Quang Lợi tin rằng báo chí không chỉ là phản ánh mà phải là đấu tranh. Nhưng không phải để chống lại ai mà để bảo vệ điều đúng, để chống lại cái sai, cái ác, cái giả; và cũng để gìn giữ lòng trắc ẩn.

Ông viết: “Làm nghề vì công lý và lẽ phải là chưa đủ. Báo chí còn cần thấm đẫm tinh thần nhân văn.” Một bài báo hay không chỉ đúng, mà còn phải có tình.

Khi trí tuệ nhân tạo không thể thay thế trái tim

Thế giới đã khác. AI có thể viết bài, dựng ảnh, tạo giọng nói nhưng không thể thay thế trái tim. Không thể rung động thay con người. Không thể cảm nhận nỗi đau, niềm vui, khát vọng của người dân. Và do đó, không thể làm báo như một con người thật.

Ông nhắc: tốc độ không còn là lợi thế duy nhất. Chính kiến, chiều sâu, và tính nhân văn mới là yếu tố sống còn của báo chí.

Nhà báo Hồ Quang Lợi, khi là Tổng Biên tập Báo Hà Nội mới dẫn đầu đoàn nhà báo Báo Hà Nội mới đến thăm Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Ảnh: Viết Thành.

Một người viết chính luận bằng sự tử tế và lặng thầm

Cuốn sách “Sự thật, lẽ phải và ngọn bút” không chỉ cho thấy một nhà báo có tư duy sắc bén và tầm nhìn rộng. Quan trọng hơn, nó phản ánh một tâm thế làm nghề thận trọng, có suy nghĩ, có trách nhiệm với từng câu chữ mình viết ra.

Hồ Quang Lợi là nhà báo chính luận, nhưng không lạnh lùng. Ông không tạo ra những lập luận dồn dập để áp đảo người đọc, mà chọn cách trình bày nhẹ nhàng, chắc chắn và tôn trọng người nghe. Chính phong cách ấy tạo nên sự đặc biệt của cuốn sách – một cuốn sách có thể đọc nhanh, nhưng tốt hơn là nên đọc chậm.

* Bài viết nhân dịp ra mắt sách "Sự thật, lẽ phải và ngọn bút" của nhà báo Hồ Quang Lợi – kỷ niệm 100 năm Báo chí cách mạng Việt Nam.