Nước sinh hoạt – đất sản xuất: Những nhu cầu cấp thiết ở Lâm Sơn (Khánh Hòa)

Thu nhập bình quân của đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa, trong đó có Lâm Sơn, tăng lên trên 30 triệu đồng/người/năm, gấp hơn 2 lần so với năm 2020; tỷ lệ hộ nghèo giảm bình quân khoảng 7,2%/năm.

Đường ô tô, điện lưới, nước sinh hoạt hợp vệ sinh từng bước được mở rộng, tạo cú hích quan trọng để người dân vươn lên thoát nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống.

Tuy nhiên, ngay trên nền những kết quả đó, trận mưa lớn kèm lũ quét, sạt lở xảy ra vào các ngày 15 - 16.9 tại xã Lâm Sơn đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: nếu không tập trung giải quyết triệt để những vấn đề bức thiết về đất ở, nhà ở, đất sản xuất, nước sinh hoạt gắn với phòng chống thiên tai, mọi thành quả rất dễ bị “cuốn trôi” chỉ sau một đêm lũ dữ.

Lũ bất ngờ, sạt lở bờ suối và những mái nhà trong vùng nguy cơ

Tối 15.9, ông Đoàn Văn Hùng, Bí thư Đảng ủy xã Lâm Sơn, cho biết trên địa bàn xã xảy ra mưa lớn kéo dài, nước lũ từ các sông, suối đổ về rất nhanh. Lũ làm sạt lở hai bên bờ suối Gia Chiêu, gây ngập úng nhiều khu vực và tàn phá nhiều diện tích hoa màu của người dân. Nhờ theo dõi sát diễn biến thời tiết, triển khai sơ tán kịp thời nên không xảy ra thiệt hại về người, song thiệt hại về sản xuất và tài sản là điều không thể tránh khỏi.

Theo ghi nhận tại hiện trường chiều 15.9, trên địa bàn xã Lâm Sơn xuất hiện mưa to đến rất to, kèm theo lũ quét từ các con suối như Sa Kai, Gia Chiêu, Mây. Nước trên thượng nguồn đổ về ồ ạt, dâng nhanh, gây sạt lở đất tại nhiều vùng xung yếu.

Hiện trường vào chiều 15.9, tại xã Lâm Sơn, tỉnh Khánh Hòa, nước trên thượng nguồn đổ về cuồn cuộn. Ảnh: Mai Phương.

Người dân cho biết, trận lũ quét từ trên núi đổ xuống bất ngờ và ào ạt. Chỉ trong chốc lát, con suối vốn hiền hòa đã biến thành dòng nước đục ngầu, mang theo những gốc cây lớn, đất đá trên đường chảy, đe dọa trực tiếp nhà cửa, tài sản của các hộ dân sinh sống dọc hai bên bờ suối.

Sáng 16.9, ông Đinh Văn Trí, Chủ tịch UBND xã Lâm Sơn, cho biết nhiều cây trồng, hoa màu và tài sản của các hộ dân sống dọc hai bờ suối Sa Kai và Gia Chiêu đã bị ảnh hưởng; đáng chú ý, hai nhà lan của một hộ dân bị hư hỏng nặng. Ngay khi sự việc xảy ra, chính quyền địa phương đã tổ chức di dời các hộ ra khỏi khu vực nguy hiểm; một số hộ ở vùng biệt lập, trong đó có hai cụ già, được cưỡng chế đưa đến nơi an toàn để phòng ngừa rủi ro.

Không chỉ dừng lại ở thiệt hại trước mắt, lãnh đạo xã Lâm Sơn cũng nhìn thấy rõ nguy cơ tiếp theo: sau khi nước đã ngấm sâu vào đất, sạt lở có thể xảy ra bất cứ lúc nào, nhất là ở những đoạn taluy, bờ suối cao, nơi có nhà dân hoặc đất sản xuất nằm sát mép.

Khi “an cư” chưa thật sự vững: đất ở, đất sản xuất và bài toán quy hoạch lại

Trong khuôn khổ Chương trình 1719, Khánh Hòa đã dành nguồn lực đáng kể để hỗ trợ đất ở, nhà ở, đất sản xuất, nước sinh hoạt cho hộ nghèo, hộ đồng bào dân tộc thiểu số. Nhiều gia đình ở miền núi đã được hỗ trợ xây nhà, sửa chữa nhà tạm, được bố trí, mở rộng đất sản xuất, được hỗ trợ nước sinh hoạt phân tán hoặc thụ hưởng các công trình nước sinh hoạt tập trung.

Nhờ đó, không ít hộ đã vươn lên thoát nghèo, xây dựng được nhà cửa kiên cố, đầu tư chuồng trại, máy móc nông nghiệp, từng bước nâng cao thu nhập. Một số mô hình ở các xã miền núi khác cho thấy, chỉ với khoản hỗ trợ sản xuất vừa phải, nếu được sử dụng đúng chỗ – như đầu tư hệ thống dẫn nước, đào ao trữ nước, lắp tưới tiết kiệm – có thể tạo ra bước chuyển lớn cho vườn cây, trang trại.

Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Lâm Sơn vừa tổ chức lễ khởi công xây dựng 6 căn nhà “Đại đoàn kết” trên địa bàn xã. Ảnh: T.X

Tuy nhiên, trận lũ quét vừa qua ở Lâm Sơn cho thấy một thực tế khác: “an cư” chưa thật sự vững nếu đất ở, đất sản xuất vẫn nằm trong vùng nguy cơ thiên tai cao. Sạt lở hai bên bờ suối Gia Chiêu không chỉ cuốn trôi hoa màu trước mắt, mà còn đe dọa trực tiếp tới nền đất, móng nhà và quỹ đất sản xuất của những hộ dân bám theo dòng suối. Những nhà lan bị hư hỏng chỉ là dấu hiệu ban đầu của một nguy cơ lớn hơn: nếu không có kè chống sạt lở, không quy hoạch lại vùng dân cư, những đợt mưa lũ sau có thể gây hậu quả khó lường.

Vấn đề đặt ra là: bên cạnh việc hỗ trợ xây nhà, đào giếng, kéo nước, cấp đất sản xuất, Lâm Sơn cần một cách tiếp cận mới, gắn hỗ trợ dân sinh với quy hoạch lại không gian cư trú và vùng canh tác an toàn. Những khu vực ven suối, ven sườn dốc có nguy cơ sạt lở cần được rà soát, đánh giá kỹ, làm cơ sở để từng bước di dời dân ra khỏi vùng nguy hiểm, bố trí đất ở, đất sản xuất ở những vị trí ít rủi ro hơn.

Nước sinh hoạt – từ nhu cầu hằng ngày đến “lá chắn” trước thiên tai

Ở nhiều vùng miền núi, thiếu nước sinh hoạt vẫn là nỗi lo thường trực. Không chỉ thiếu nước uống, nước sinh hoạt, người dân còn thiếu nước tưới để duy trì vườn cây, nương rẫy trong mùa khô. Chương trình 1719 đã hỗ trợ hàng trăm hộ tiếp cận nước sinh hoạt phân tán, xây dựng thêm các công trình nước sinh hoạt tập trung, từng bước cải thiện tình trạng này.

Thế nhưng, nhìn từ trận lũ ở Lâm Sơn, có thể thấy nước vừa là nguồn sống, vừa là mối đe dọa. Khi mưa lớn dồn dập, nước từ Suối Sa Kai, Suối Gia Chiêu, Suối Mây đổ về cuồn cuộn, cuốn theo bùn đất, gỗ đá, biến những con suối quen thuộc thành “dòng sông hung dữ”. Sau lũ, nguồn nước sinh hoạt có nguy cơ bị ô nhiễm; nhiều giếng, bể nước của các hộ dân có thể bị bùn đất tràn vào, hệ thống cấp nước tạm bị hư hỏng.

Điều đó đòi hỏi các dự án thuộc Tiểu dự án 1, 2 của Chương trình 1719 ở Lâm Sơn trong giai đoạn tới phải được thiết kế theo hướng “kép”: vừa đảm bảo cung cấp nước sinh hoạt ổn định, vừa tính đến yếu tố an toàn trước lũ, sạt lở. Các công trình nước sinh hoạt, thủy lợi nhỏ cần được bố trí ở vị trí không bị ảnh hưởng trực tiếp bởi lũ quét; hệ thống đường ống, bể chứa phải đủ khả năng chống chịu trước thiên tai.

Trận lũ quét ngày 15 - 16.9 có thể chỉ là một “lát cắt” nhỏ trong bức tranh phát triển của Lâm Sơn, nhưng đó là lát cắt đủ rõ để cho thấy: nếu không giải quyết tận gốc những “điểm yếu” về đất ở, đất sản xuất và nước sinh hoạt gắn với phòng chống thiên tai, mọi thành quả giảm nghèo rất mong manh. Ngược lại, nếu tận dụng được nguồn lực Chương trình 1719 để quy hoạch lại không gian an toàn, củng cố hạ tầng chống sạt lở, đảm bảo nước sinh hoạt bền vững cho người dân, Lâm Sơn sẽ có cơ hội không chỉ “thoát nghèo” mà còn phát triển ổn định, lâu dài trên chính mảnh đất nhiều tiềm năng này.