Dệt giấc mơ cho những tà áo quê hương

Trên nền caro quen thuộc, hình ảnh Bác Hồ hiện lên đầy trân trọng, như nối liền ký ức truyền thống với niềm tự hào hôm nay. Và đằng sau đó là câu chuyện về Phạm Phương Thảo – cô gái 27 tuổi ở Cần Thơ đã chọn khăn rằn để viết tiếp hành trình giữ gìn bản sắc quê hương...

“Nỗi ám ảnh” từ chiếc áo của mẹ

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống may mặc ở quận Ô Môn, TP. Cần Thơ, từ nhỏ, Thảo sớm tiếp xúc với vải vóc, kim chỉ. Nhưng khác với mẹ hay bà chỉ may đồ thông thường, Thảo lại có niềm say mê đặc biệt với chiếc khăn rằn – biểu tượng của người dân Nam Bộ.

Đặc biệt, cô gái trẻ lớn lên cùng hình ảnh mẹ, bà, chị em trong gia đình, và những bà con chòm xóm mặc áo bà ba lam lũ ra đồng, đi chợ hay đơn giản là ngồi bên bếp lửa. Chiếc áo ấy tuy giản dị nhưng lại mang theo hơi ấm của sự tảo tần, của những ngày tháng tuổi thơ hồn nhiên.

Lớn lên Thảo theo học ngành Xây dựng thương hiệu của một trường đại ở TP. HCM. Những ngày còn trên giảng đường, cô học về chiến lược marketing, cách định vị sản phẩm, phát triển nhận diện thương hiệu… Sau khi tốt nghiệp ra trường, Thảo làm công việc chuyên tổ chức các sự kiện và thường xuyên có dịp trở về miền Tây.

Thảo chia sẻ, đó là một công việc đầy thử thách nhưng cũng rất đam mê, bởi mỗi sự kiện đối với cô đều là một tác phẩm nghệ thuật, một cơ hội để kết nối mọi người.

Một ngày nọ, trong lúc đang điều hành chương trình, cô chứng kiến cảnh các đại biểu được tặng những chiếc khăn rằn Nam Bộ – món quà đặc trưng, vừa giản dị mà cũng đầy ý nghĩa. Những chiếc khăn rằn, với những sọc xanh đỏ, trắng, như một phần không thể thiếu trong tâm hồn của mỗi người con miền Tây.

Các em thiếu nhi trong tà áo dài, áo bà ba cách điệu từ khăn rằn Nam Bộ. Ảnh: P.V

Những ký ức về quê hương trong cô bỗng ùa về. Cô nhớ về những ngày tháng tuổi thơ, nơi bến sông vắng lặng, những chiếc khăn rằn quấn quanh cổ bà, quanh đầu mẹ, vắt ngang lưng các bác nông dân ngoài đồng. Những buổi chiều tắm sông, mái nhà lá, những cánh diều bay trên bầu trời xanh thẳm. Những chiếc khăn ấy không chỉ là vật dụng đơn giản mà là biểu tượng của tình yêu quê hương, của những ngày gian khó nhưng đầy tình người, tình làng nghĩa xóm.

Từ đó, Thảo đưa ra quyết định rẽ hướng hoàn toàn: Trở về quê nhà Cần Thơ để may trang phục truyền thống từ khăn rằn Nam Bộ.

“Hồi đó, em nghĩ mình sẽ làm trong một công ty quảng cáo hay nhãn hàng lớn, vẽ ra chiến lược cho các thương hiệu nổi tiếng. Nhưng cuối cùng, chính em lại tự tay cắt may, mày mò từng đường kim mũi chỉ”.

Thảo nói và cho biết thêm: Cô đến với may mặc không phải vì truyền thống gia đình, cũng không phải vì được đào tạo bài bản. Thời đại học, cô có cơ hội tiếp xúc với nhiều dự án về xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm truyền thống. Không ít lần Thảo nhìn thấy những người thợ thủ công ở miền Tây đang chật vật tìm đầu ra cho sản phẩm. Càng tìm hiểu, cô càng say mê câu chuyện đằng sau từng tấm vải. Cô bắt đầu suy nghĩ: “Nếu những thương hiệu lớn có thể biến những chiếc áo phông bình thường thành xu hướng, tại sao khăn rằn không thể có một vị trí trong làng thời trang?”. Thế là cô quyết định thử sức.

Biến chất xưa thành hơi thở mới

Dù học về thương hiệu, nhưng khi bắt tay vào làm may mặc, Thảo gần như phải làm lại từ đầu. Cô bắt đầu từ việc học cắt may cơ bản, tìm hiểu về chất liệu, nghiên cứu kiểu dáng phù hợp.

Rất may mắn, Thảo có người mẹ ruột và người mẹ nuôi giỏi may vá và sành sỏi về thời trang, nên cô nhanh chóng được chỉ dạy, từ thợ phụ, ngồi xếp vải, cắt chỉ, đo đạc…

Công việc cắt may này chẳng phải lúc nào cũng suôn sẻ. Mồ hôi lấm tấm trên trán khi trời nóng, kim có lúc đâm vào tay, máu thấm đỏ đầu ngón nhưng Thảo chẳng nề hà. Đã có lần, cô mải mê làm mà quên mất bữa trưa, đến khi cơn đói cồn cào mới vội chạy ra quán gần xưởng, làm tô hủ tiếu ăn vội. "Làm thợ may riết quen, tay bị kim đâm riết cũng lì, chứ ngày đầu đau thấu trời luôn đó!", vẫn lời của Thảo.

Thảo bên các sản phẩm tại cửa hnagf của mình. Ảnh: P.V

Không chỉ cực nhọc về thời gian, việc may khăn rằn cũng đòi hỏi kỹ thuật cao. Vải dày hơn vải thường, nếu không khéo, đường may sẽ bị cộm, lên dáng không đẹp. Cô đã từng phải tháo ra, may lại đến ba lần chỉ vì một đường ráp tay áo chưa ưng ý. "Làm nghề này phải có tính kiên nhẫn, chứ nóng vội là hư hết".

"Khăn rằn không như vải thường, nó có đường sọc caro, nếu cắt lệch là hư cả miếng, mất đi cái nét đều đặn của nó", Thảo vừa nói, vừa cúi sát xuống, dùng phấn vẽ một đường thật mảnh trên tấm vải.

Có những đêm, cô thức trắng bên máy may, mắt cay xè vì căng thẳng nhưng vẫn kiên trì chỉnh từng đường kim. Lúc đó, em mới hiểu làm thợ may cực cỡ nào. Ngồi cắt vải cả ngày, lưng mỏi nhừ, tay cầm kéo nhiều đến nỗi đau nhức. Chưa kể, em còn bị mẹ la hoài vì cắt lệch vải, may sai số đo. Làm khăn rằn không dễ, nhưng em muốn chứng minh rằng nó xứng đáng được tôn vinh”, Thảo nhớ lại.

Điều đặc biệt nhất trong thiết kế của Thảo là sự kết hợp giữa hoa văn truyền thống và hơi thở mới. Cô tìm hiểu để đưa các họa tiết dân gian lên áo, từ hoa sen, cánh cò, đến hình ảnh chợ nổi miền Tây.

Dù ý tưởng độc đáo, nhưng con đường Thảo đi không hề bằng phẳng. Ban đầu, cô gặp khó khăn trong việc tìm nguyên liệu, vì vải để may áo bà ba phải mềm, mát, nhưng không quá mong manh. Cô đã lặn lội đến tận các làng dệt truyền thống để tìm ra loại vải phù hợp. Bên cạnh đó, việc thay đổi quan niệm của người trẻ về áo bà ba cũng là một thử thách. "Có lần tôi mang áo ra chợ đêm để bán thử, có người nhìn và bảo: “Áo này chỉ có má tôi mới mặc. Lúc đó tôi mới thấy, thay đổi suy nghĩ của mọi người khó hơn cả chuyện may áo", Thảo chia sẻ.

Thảo bắt đầu hành trình với việc ưu tiên chọn những chiếc khăn được dệt thủ công từ các làng nghề truyền thống, nơi giữ được chất liệu vải mềm mại, thoáng mát và độ bền cao. Tiếp đến, công đoạn xử lý vải vô cùng quan trọng. Khăn rằn thường có kích thước nhỏ và dệt theo từng ô caro đặc trưng, nên việc ghép các mảnh khăn sao cho họa tiết liền mạch mà vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên bản đòi hỏi sự tỉ mỉ. Thảo phải ngâm vải để làm mềm, giúp chất liệu dễ dàng tạo dáng hơn, đồng thời kiểm tra độ phai màu để tránh ảnh hưởng đến thành phẩm.

Các sản phẩm làm từ khăn rằn Nam Bộ của Thảo được đông đảo mọi người đón nhận. Ảnh: P.V

Sau khi đã xử lý xong, cô bắt tay vào thiết kế. Với áo bà ba, Thảo giữ nguyên tinh thần giản dị bằng cách tận dụng họa tiết ô vuông đặc trưng của khăn, cắt ghép sao cho tạo nên sự hài hòa giữa màu sắc và đường nét. Cổ tròn hoặc cổ tim, tay áo dài hoặc tay lửng đều được Thảo điều chỉnh để phù hợp với vóc dáng người mặc.

Với áo dài, thử thách lớn nhất chính là việc giữ được vẻ mềm mại, bay bổng của tà áo. Vì khăn rằn có kết cấu hơi thô hơn so với lụa truyền thống, Thảo phải kết hợp thêm vải voan hoặc lụa mỏng để tạo độ rũ cho tà áo, đồng thời khéo léo biến tấu phần tay áo, cổ áo để giữ được nét duyên dáng nhưng vẫn mang đậm dấu ấn Nam Bộ.

Sau nhiều tháng trời ròng rã thử nghiệm, những bộ áo dài, áo bà ba khăn rằn đầu tiên của Thảo cũng dần hoàn thiện. Cô mạnh dạn mang sản phẩm của mình tham gia các sự kiện để quảng bá, giới thiệu. Ban đầu chỉ có vài người tò mò ngắm nghía, nhưng dần dần, những vị khách yêu thích nét đẹp mộc mạc của Nam Bộ đã tìm đến cô.

Một nghệ sĩ cải lương đặt may riêng một bộ áo dài khăn rằn để biểu diễn. Một cô dâu miền Tây chọn chiếc áo bà ba khăn rằn để mặc trong ngày cưới. Từ những đơn hàng lẻ tẻ, công việc của Thảo dần khởi sắc.

Đưa văn hóa truyền thống vươn xa

Từ năm 2022, Thảo mở một cửa tiệm nhỏ với tên gọi: “Cô Ba Tây Đô” nằm trên đường Nguyễn Văn Đầy, quận Bình Thủy, TP. Cần Thơ. Đây là nơi bán lẻ các mặt hàng như: khăn rằn, áo dài, áo bà ba… Cách đó không xa là một xưởng may chỉ vỏn vẹn vài chục mét vuông, không có biển hiệu hoành tráng, chỉ có mùi vải mới, tiếng máy may lạch cạch và những cuộn khăn rằn chất đầy kệ.

Mỗi ngày, Thảo và 7 chị thợ khác cặm cụi bên bàn cắt, kim chỉ, đường may. Những ngón tay của cô thoăn thoắt kéo vải, đưa từng đường kim, đôi khi dừng lại một chút để chỉnh lại mép vải cho ngay ngắn.

Chiếc khăn rằn với thiết kế chào mừng Quốc Khánh 2/9. Ảnh: P.V

Thảo cho biết, khi mới mở cửa hàng may trang phục truyền thống từ khăn rằn Nam bộ, cô gặp rất nhiều khó khăn trong việc tìm khách hàng. "Người lớn tuổi thì thích áo bà ba kiểu cũ, may theo dáng xưa, nhưng họ đã quen với những tiệm may lâu năm rồi. Người trẻ thì lại thấy áo bà ba lỗi thời, chỉ mặc khi cần chụp ảnh sống ảo rồi cất tủ. Thế là tôi cứ mắc kẹt giữa hai thế hệ, không biết nên làm theo hướng nào".

Chưa hết, dù có giá trị văn hóa sâu sắc, nhưng khăn rằn vẫn bị xem là một món đồ mang tính chất phụ kiện hơn là một phần không thể thiếu của trang phục hàng ngày. Để làm sống lại khăn rằn, Thảo phải tìm cách cách tân, nhưng lại gặp phải một nghịch lý: Thay đổi quá nhiều thì mất đi giá trị truyền thống, còn giữ nguyên bản thì khó thu hút giới trẻ.

Trải qua quá trình tìm hiểu và dày công nghiên cứu, Thảo quyết định giữ nguyên chất liệu khăn rằn khi may vì đây chính là “linh hồn” của trang phục. Tuy nhiên,cũng có thể lựa chọn loại vải khăn rằn mềm hơn, nhẹ nhàng hơn để phù hợp với thời trang hiện đại. Bên canh đó,là cải tiến phomstyle, với áo dài có thể có phong cách thoải mái hơn, áo xà cạp hoặc tay phồng để tạo ra sự mềm mại. Còn áo bà ba có thể điều chỉnh theo đường may tôn dáng, phối thêm dây thắt lưng để tạo điểm nhấn.

Để trang phục vẫn mang được hơi thở cuộc sống hiện đại, Thảo phối khăn rằn với lụa, ren hoặc gấm để tăng thêm độ sắc nét. Dùng voan hoặc organza làm áo tay hoặc áo tà để tạo ứng dụng bay bổng nhưng vẫn giữ được thanh lịch.

Đặc biệt là b. Biến tấu họa tiết và màu sắc. Truyền thống, khăn rằn thường có màu đen trắng hoặc nâu đất, nhưng có thể mở rộng bảng màu (đỏ, xanh, tím, vàng…) để phù hợp với xu hướng. Kết hợp thêm các họa tiết thêu tay, in nổi hoặc đính cườm nhẹ nhàng để tăng giá trị thẩm mỹ mà vẫn giữ được nét đặc trưng của khăn rằn.

Thảo chia sẻ, những sản phẩm đầu tiên của cô chủ yếu được giới thiệu qua các trang mạng xã hội và hội chợ nhỏ. Nhờ sự khéo léo trong đường may và sự tinh tế trong thiết kế, sản phẩm của cô dần được khách hàng chú ý. Lượng đơn đặt hàng ngày càng tăng, cô mở rộng xưởng may, tuyển thêm thợ, và bắt đầu phát triển thương hiệu riêng.

Những ngày gần Tết hay vào mùa lễ hội, đơn hàng dồn dập. Có hôm, Thảo thức đến 3-4 giờ sáng để hoàn thành kịp hoàn thành các sản phẩm cho cho khách. Tiếng máy may chạy suốt đêm, đôi mắt cô quầng thâm nhưng tay vẫn thoăn thoắt.

Không dừng lại ở đó, Thảo còn tìm đến các nhà thiết kế, học hỏi thêm về cách tạo điểm nhấn cho trang phục. Cô kết hợp khăn rằn với lụa, ren hoặc thêu tay để tăng thêm phần sang trọng mà vẫn giữ được nét truyền thống. Những chiếc áo dài từ khăn rằn không chỉ xuất hiện ở chợ quê mà còn dần có mặt trên các sàn diễn thời trang.

Bạn Nguyễn Như Ngọc (28 tuổi), làm việc trong một công ty chuyên tổ chức sự kiện ở các tỉnh ĐBSCL, cho biết: “Trong một lần biết được sản phẩm mới lạ này, em đã tìm mua và mặc thử. Đi ra phố với chiếc áo dài khăn rằn, em nhận được những ánh mắt thích thú, những lời khen. Nhiều người hỏi về nguồn gốc bộ áo, em vui vẻ kể họ nghe câu chuyện khăn rằn, về những người thợ tận tâm đã làm ra nó. Từ một bộ trang phục, em cảm nhận được sự kết nối với văn hóa, với những giá trị mà thế hệ trẻ hôm nay cần gìn giữ và trân trọng. Bây giờ khi tham các sự kiện, em đều chọn mặc trang phục này như một cách mang nét đẹp mộc mạc của quê hương miền Tây giới thiệu đến tất cả mọi người”.

Chị Đỗ Thị Ngọc Nam (45 tuổi), thợ may tại tiệm Cô Ba Tây Đô nhớ lại: Từ hồi còn thiếu nữ, như bao phụ nữ khác, chị cũng học thêu thùa may vá. Từ những trang phục đơn giản hàng ngày, như: đồ bộ, áo sơ mi, quần dài…, dần dần, chị biết may áo dài, áo bà ba… Thời gian trôi nhanh quá, bao hối hả, bề bộn của cuộc sống như che lấp mọi thứ - trong đó có chiếc áo bà ba, tà áo dài quen thuộc của một thời.

Một số sản phẩm tại cửa hàng của Thảo. Ảnh: P.V

“Những người thợ lớn tuổi am hiểu kỹ thuật may áo bà ba, áo dài truyền thống dần mai một, trong khi lớp trẻ không mấy ai còn mặn mà với nghề. Tìm một người thợ may áo bà ba giỏi giờ khó lắm. Đa phần thợ trẻ chỉ quen may quần áo hiện đại, còn những kỹ thuật cắt may thủ công, tạo dáng áo sao cho đẹp, vừa vặn với cơ thể người mặc thì họ không được học".

Chị Nam nói và cho biết thêm: Bản thân vô cùng hạnh phúc khi làm thợ may ở tiệm Cô Ba Tây Đô. Không phải vì có công ăn việc làm mà hơn hết, chị được gắn bó với nghề, gắn bó với những bộ trang phục – vốn đã là một phần ký ức không thể thiếu trong cuộc đời chị.

Khăn rằn Nam bộ từ lâu đã trở thành một biểu tượng của người dân miền Tây, gắn liền với cuộc sống lao động, sinh hoạt và những giá trị văn hóa truyền thống. Không chỉ đơn thuần là một vật dụng để che nắng, lau mồ hôi, khăn rằn còn mang trong mình cả một bề dày lịch sử và tinh thần kiên cường của con người miền sông nước. Khi được đưa vào trang phục truyền thống như áo bà ba, áo dài hay những thiết kế cách tân, khăn rằn không chỉ giữ nguyên bản sắc mà còn tôn lên cái hồn quê mộc mạc, chân phương.

Họa tiết caro đặc trưng của khăn rằn không cầu kỳ như gấm vóc, không rực rỡ như lụa thêu hoa, mà mang một vẻ đẹp dung dị, gần gũi như chính con người Nam Bộ. Những đường kẻ vuông vắn tượng trưng cho sự ngay thẳng, thật thà, chất phác của người miền Tây. Màu sắc chủ đạo của khăn rằn thường là đen – trắng hoặc các tông nâu, đỏ, xanh đậm, thể hiện sự hài hòa với thiên nhiên, gắn kết con người với cánh đồng, dòng sông và bến nước quê hương.

Khi chiếc áo bà ba được may từ khăn rằn, người mặc không chỉ cảm nhận được sự thoải mái của chất vải mềm mại mà còn thấy được cái hồn của vùng đất phương Nam. Áo bà ba từ khăn rằn giữ nguyên nét giản dị, gần gũi, giúp người mặc có cảm giác như mang theo hơi thở của đồng quê trên từng đường kim mũi chỉ. Hình ảnh những bà, những mẹ, những cô gái miền Tây mặc áo bà ba từ khăn rằn, đội nón lá chèo ghe trên sông, hay miệt mài trên ruộng lúa đã trở thành một biểu tượng không thể phai mờ.

Mỗi sản phẩm của cô đều có một câu chuyện. Như chiếc áo dài làm từ khăn rằn mà một Việt kiều đặt may để mang sang Pháp; hay một bộ váy suông từ khăn rằn mà một cô gái Sài Gòn mặc trong ngày cưới. Tất cả đều là minh chứng cho việc khăn rằn không chỉ là một tấm vải xưa cũ, mà còn có thể đi xa hơn, vươn ra thế giới.

“Em không bán một chiếc áo, mà em bán cả một câu chuyện. Khi khách hàng mặc trang phục từ khăn rằn, họ không chỉ thấy đẹp, mà còn thấy cả hơi thở của miền Tây, của những người nông dân chân chất, những người bà, người mẹ ngày xưa”, Thảo chia sẻ.

“Mọi người hay hỏi em có thấy tiếc không khi bỏ ngành thương hiệu để làm thợ may? Em chỉ cười. Vì thật ra, em vẫn đang làm thương hiệu đấy thôi – chỉ khác là em không xây dựng cho một doanh nghiệp lớn nào đó, mà là cho chính quê hương mình”, vẫn lời của Thảo.