“Giải mã” mô hình Công đoàn cơ sở xã hội chủ nghĩa tại Hải Phòng

Phóng viên: Thưa ông, mô hình “công đoàn cơ sở xã hội chủ nghĩa” hiện đang được Hải Phòng triển khai thí điểm. Ông có thể phác họa tổng thể quá trình triển khai đến thời điểm này?

Ông Nguyễn Anh Tuân – Chủ tịch LĐLĐ TP Hải Phòng: Hiện nay, chúng tôi đang triển khai xây dựng và đã phê duyệt 65 đơn vị làm điểm. Các đơn vị này đang trong giai đoạn tổ chức ra mắt và bước đầu triển khai các nội dung theo bộ tiêu chí đã được ban hành. Cần khẳng định rằng đây là một mô hình mới, đang trong quá trình thí điểm, do đó cách tiếp cận của chúng tôi không đặt trọng tâm vào việc đánh giá kết quả tức thời, mà ưu tiên theo dõi, hướng dẫn và hỗ trợ quá trình tổ chức thực hiện.

Trên thực tế, một số đơn vị đã đạt được những kết quả bước đầu tích cực. Tuy nhiên, để hình thành một bức tranh tổng thể và tiến hành đánh giá toàn diện thì tại thời điểm này là chưa phù hợp. Nguyên nhân là bởi quá trình triển khai vẫn đang ở giai đoạn khởi động, đồng thời phải vừa xây dựng, hoàn thiện mô hình, vừa tiếp tục định hình phương thức và quy trình thực hiện làm cơ sở cho các đơn vị tham chiếu và triển khai trong thời gian tới.

- Vậy bộ tiêu chí của mô hình này được xây dựng như thế nào, thưa ông?

Bộ tiêu chí được xây dựng tương đối toàn diện, gồm 4 tiêu chuẩn và 8 tiêu chí thành phần, được cụ thể hóa thành các nội dung chi tiết, với tổng thang điểm là 100. Có thể khẳng định rằng đây là một khung tham chiếu rõ ràng và có tính hệ thống, tạo cơ sở để các công đoàn cơ sở tổ chức triển khai một cách bài bản, hạn chế cách làm mang tính cảm tính hoặc phong trào.

Ví dụ như tiêu chuẩn về chăm lo, đại diện bảo vệ quyền lợi người lao động, chúng tôi đưa ra những yêu cầu rất cụ thể: thỏa ước lao động tập thể phải đạt loại A, phải tổ chức đối thoại định kỳ ít nhất hai lần trong năm, phải có hội nghị người lao động hằng năm. Rồi 100% người lao động phải được tham gia bảo hiểm đầy đủ theo quy định; 100% đoàn viên phải được chăm lo, thăm hỏi vào các dịp lễ, Tết.

Ông Nguyễn Anh Tuân - Chủ tịch LĐLĐ TP Hải Phòng phát biểu tại Hội nghị ra mắt mô hình Công đoàn cơ sở xã hội chủ nghĩa giai đoạn 2026-2030. Ảnh: Mai Dung

Không chỉ dừng lại ở đó, bộ tiêu chí còn đặt ra các yêu cầu cụ thể đối với việc tổ chức các hoạt động chăm lo cho người lao động, như tổ chức hoạt động Tết, khám sức khỏe định kỳ; trong đó quy định rõ việc phân loại đối tượng lao động theo điều kiện làm việc, đặc biệt là những trường hợp làm việc trong môi trường nặng nhọc, độc hại phải được tăng tần suất khám. Có thể thấy, các nội dung đều được cụ thể hóa, khắc phục tình trạng quy định mang tính khái quát, chung chung.

Đối với tiêu chuẩn về đời sống văn hóa, tinh thần, cách tiếp cận cũng tương tự. Việc đánh giá không dừng lại ở yêu cầu “có tổ chức hoạt động”, mà được lượng hóa bằng các chỉ tiêu cụ thể, như tần suất tổ chức trong năm, việc tổ chức tham quan, du lịch, các hoạt động thể dục thể thao, duy trì thể dục giữa giờ, cũng như việc tổ chức các lớp bồi dưỡng nâng cao kỹ năng, ngoại ngữ, tin học… Tất cả các nội dung này đều được định lượng hóa, tạo cơ sở rõ ràng cho việc triển khai và đánh giá.Chính vì vậy, có thể coi bộ tiêu chí này giống như một “cẩm nang” để công đoàn cơ sở triển khai công việc một cách bài bản.

- Thưa ông, nhiều ý kiến cho rằng những nội dung này vốn dĩ đã là hoạt động thường xuyên của công đoàn. Vậy điểm mới thực sự của mô hình này là gì?

Đúng là nhiều nội dung không phải hoàn toàn mới. Nhưng cái mới ở đây không nằm ở từng hoạt động riêng lẻ, mà nằm ở cách chúng ta định hình lại toàn bộ hoạt động đó thành một hệ thống có tiêu chí, có chuẩn mực.

Trước đây, chúng ta vẫn nói là phải chăm lo, phải đối thoại, phải tổ chức phong trào… nhưng nói như vậy thì rất chung chung. Khi xuống cơ sở, mỗi nơi hiểu một kiểu, làm một cách, dẫn đến hiệu quả không đồng đều, thậm chí có nơi làm hình thức.

Còn bây giờ, khi có tiêu chí cụ thể, có mốc thời gian, có yêu cầu rõ ràng, thì công đoàn cơ sở sẽ biết mình phải làm gì, làm đến đâu. Doanh nghiệp cũng nhìn vào đó để thấy trách nhiệm của mình. Người lao động cũng nhìn vào đó để biết quyền lợi của mình đến đâu.

Có thể nói, trước đây chúng ta triển khai theo kiểu “nhiệm vụ”, còn bây giờ là triển khai theo “chuẩn”. Nó giống như một hệ thống KPI, giúp tất cả các bên có định hướng rõ ràng và có lộ trình phấn đấu cụ thể.

- Việc đưa khái niệm “xã hội chủ nghĩa” vào mô hình có khiến người ta hiểu rằng đây là một cách “gắn mác” chính trị vào hoạt động công đoàn? Làm thế nào để chứng minh mô hình này là một cuộc cải cách về chất, chứ không phải là một phong trào “bình mới rượu cũ”?

Đây là một băn khoăn có thật, và chúng tôi cũng đã nghĩ đến. Nhưng phải nói rất rõ rằng, “xã hội chủ nghĩa” trong mô hình này không phải là khẩu hiệu, mà là những giá trị rất cụ thể mà người lao động được hưởng.

Nếu nói một cách dễ hiểu, thì đó là việc người lao động được chăm lo tốt hơn, được bảo vệ quyền lợi đầy đủ hơn, được nâng cao đời sống cả về vật chất lẫn tinh thần. Và tất cả những điều đó đều không phải nói suông, mà đều có thể đo được, kiểm chứng được. Ví dụ như thu nhập, phúc lợi, điều kiện làm việc, môi trường văn hóa… đều là những thứ cụ thể.

Chủ tịch LĐLĐ TP Hải Phòng và lãnh đạo Công ty CP Tập đoàn SHP cắt băng khánh thành công trình sân pickleball cho đoàn viên, người lao động.

Liên đoàn Lao động thành phố không chỉ đóng vai trò “chỉ đạo” mà còn giữ vị trí tổ chức và điều phối các hoạt động hỗ trợ đoàn viên, người lao động. Cụ thể, đã tích cực triển khai các giải pháp nhằm hỗ trợ đoàn viên tiếp cận nhà ở xã hội, cũng như các nguồn vốn vay ưu đãi với điều kiện phù hợp; chủ động nghiên cứu, tổng hợp thực tiễn và kiến nghị, đề xuất với các cơ quan có thẩm quyền về việc hoàn thiện các chính sách liên quan đến giáo dục, giao thông công cộng và các dịch vụ xã hội thiết yếu khác, hướng tới nâng cao chất lượng sống một cách toàn diện cho đoàn viên và gia đình họ. Đặc biệt, tổ chức còn triển khai đồng bộ các hoạt động an sinh xã hội, bao gồm cả các chương trình cứu trợ khẩn cấp trong những tình huống rủi ro, thiên tai, dịch bệnh, cũng như xây dựng các cơ chế bảo trợ dài hạn đối với con công nhân có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, nhất là các trường hợp mồ côi. Các chương trình này được thiết kế theo hướng bền vững, bảo đảm sự hỗ trợ liên tục, có hệ thống cho đến khi các em trưởng thành, qua đó thể hiện rõ vai trò, trách nhiệm xã hội và tính nhân văn sâu sắc của tổ chức công đoàn. Khi đoàn viên, người lao động được hưởng những thành quả đó, thì chính là chúng ta đang tiến gần đến mục tiêu của mô hình.

- Trong bộ tiêu chí, phần chăm lo, bảo vệ quyền lợi chiếm tỷ trọng lớn nhất (35 điểm). Vậy nếu một đơn vị chăm lo tốt nhưng thỏa ước lao động tập thể chưa đạt yêu cầu thì có được công nhận không?

Không. Ở đây có một nguyên tắc rất rõ: thỏa ước lao động tập thể phải đạt loại A. Đây là tiêu chí mang tính nền tảng.

Bởi vì các hoạt động như tặng quà, tổ chức phong trào… dù rất cần thiết nhưng vẫn mang tính thời điểm, theo dịp. Trong khi đó, thỏa ước lao động tập thể là khung pháp lý ổn định, có giá trị lâu dài cho cả năm, thậm chí nhiều năm.

Ví dụ như các khoản hỗ trợ về tiền lương, tiền nhà trọ, tiền nuôi con nhỏ, tiền đi lại… nếu được đưa vào thỏa ước thì sẽ trở thành quyền lợi ổn định của tất cả người lao động, chứ không phải chỉ một số ít người được hưởng như khi tặng quà.

Chính vì vậy, mô hình này hướng tới việc chuyển từ chăm lo mang tính phong trào sang chăm lo mang tính cơ chế. Đây là điểm rất quan trọng.

- Trong bài viết gần đây về mô hình “công đoàn cơ sở xã hội chủ nghĩa”, ông có nhắc đến “ngưỡng đạt chuẩn” và “cơ chế điểm liệt”. Ông có thể chia sẻ rõ hơn về các khái niệm này?

Ngưỡng đạt chuẩn là từ 80 điểm trở lên. Tuy nhiên, các đơn vị có thể đăng ký từ mức thấp hơn, kể cả loại C, rồi phấn đấu nâng dần đến năm 2030.

Còn cơ chế điểm liệt là rất rõ: nếu để xảy ra đình công, ngừng việc trái pháp luật thì bị loại ngay. Tức là tất cả các tiêu chí khác dù tốt cũng không được công nhận.

Điều này nhằm đảm bảo thực chất. Nếu để xảy ra tranh chấp lao động tập thể, nghĩa là doanh nghiệp và người lao động đã không còn kết nối, thì không thể coi là đạt chuẩn.

Đoàn viên Công đoàn TP Hải Phòng tham gia 1 sự kiện. Ảnh: Mai Dung

- Như vậy, mô hình này có giúp loại bỏ tình trạng “làm đẹp số liệu”?

Đúng vậy. Tất cả tiêu chí đều phải có minh chứng bằng hoạt động cụ thể. Ví dụ, kiểm tra thỏa ước có đạt loại A không; bảo hiểm có đủ không; có xảy ra tai nạn lao động không; các phúc lợi có thực hiện đúng không…

Không phải xây dựng cho đẹp rồi để đó. Mọi thứ phải được kiểm chứng.

- Thực tế các doanh nghiệp đón nhận mô hình này như thế nào, thưa ông?

Phải khẳng định là những doanh nghiệp đã tham gia thì đều có sự đồng thuận ngay từ đầu. Không có chuyện công đoàn tự triển khai nếu doanh nghiệp không đồng ý, bởi vì các tiêu chí đều gắn với nguồn lực của doanh nghiệp.

Điều đáng nói là khi nhìn vào bộ tiêu chí, nhiều doanh nghiệp nhận ra rằng họ đã làm một phần rồi, nhưng chưa hệ thống hóa. Khi có bộ tiêu chí này, họ định hình được rõ hơn, biết mình đang làm gì và cần làm thêm những gì.

Quan trọng hơn, họ thấy rõ lợi ích: khi người lao động được chăm lo tốt hơn thì sẽ gắn bó hơn, năng suất cao hơn, doanh nghiệp ổn định hơn. Do đó, họ đã chủ động tham gia.

- Trong kế hoạch triển khai mô hình này, LĐLĐ TP Hải Phòng nhấn mạnh sự đồng hành và hỗ trợ của chủ doanh nghiệp. Đây phải chăng là một chiến lược hài hòa lợi ích kiểu mới?

Chúng tôi luôn quan niệm rằng, công đoàn mạnh không phải là đứng đối lập doanh nghiệp, mà là tạo được sự kết nối giữa người lao động và doanh nghiệp.

Nếu không có mô hình này, doanh nghiệp vẫn làm nhiều việc cho người lao động, nhưng công đoàn không có vai trò rõ ràng, người lao động cũng không nhận diện được vai trò của công đoàn.

Còn khi có mô hình, công đoàn là người định hình, doanh nghiệp là người thực hiện, người lao động là người thụ hưởng. Ba bên cùng hướng tới một mục tiêu chung. Đó chính là sự hài hòa lợi ích.

- Một mô hình hay không thể vận hành bởi những con người cũ với tư duy cũ. Ông đánh giá thế nào về đội ngũ cán bộ công đoàn cơ sở hiện nay? Liệu họ có đáp ứng được yêu cầu của mô hình mới?

Đúng là hiện nay có sự không đồng đều về năng lực. Có người có kinh nghiệm, có người mới, chưa được đào tạo bài bản. Nhưng chúng tôi không quá lo, vì đã có kế hoạch đào tạo và bồi dưỡng cụ thể.

Hiện nay LĐLĐ TP Hải Phòng đang triển khai nhiều lớp đào tạo về nghiệp vụ công đoàn, pháp luật, ngoại ngữ, kỹ năng mềm… Quan trọng hơn là cách làm “bắt tay chỉ việc”, tức là cán bộ cấp trên xuống tận cơ sở để hướng dẫn trực tiếp.

Đây là quá trình, không thể hoàn thiện ngay, nhưng đang đi đúng hướng.

- Trong mô hình này, tôi thấy công đoàn hỗ trợ tập huấn kỹ năng mềm, thậm chí cả ngoại ngữ, làm đẹp, kỹ năng giao tiếp cho đoàn viên, người lao động. Hoạt động này đang diễn ra như thế nào thưa ông?

Chúng tôi đã triển khai rất nhiều hoạt động cụ thể. Ví dụ như tổ chức các lớp kỹ năng, lớp văn hóa, với kinh phí hàng tỷ đồng. Tổ chức khám sức khỏe miễn phí, các hoạt động văn hóa, thể thao.

Điểm mới là các hoạt động này được tổ chức ngay tại doanh nghiệp, ngoài giờ làm việc. Ban đầu nhiều người nghĩ công nhân không quan tâm, nhưng thực tế lại rất sôi nổi.

Có đơn vị sau khi học cắm hoa đã tổ chức thi, cả công ty tham gia rất đông. Có nơi còn triển khai cả võ thuật tự vệ. Những hoạt động này giúp người lao động giảm áp lực, gắn bó hơn với công việc và doanh nghiệp.

- Sau thời gian triển khai thí điểm tại 65 đơn vị, ông có nhận thấy những chuyển động tích cực gì?

Có thể thấy rằng khi doanh nghiệp thực sự tham gia thì họ đầu tư rất mạnh, không chỉ về tiền mà cả về cách tổ chức. Có đơn vị đầu tư hàng tỷ đồng cho các công trình phục vụ người lao động.

Quan trọng hơn là sự thay đổi về không khí trong doanh nghiệp, sự gắn bó của người lao động. Tất nhiên, vẫn còn khó khăn, nhưng nhìn chung các đơn vị đang triển khai rất tích cực.

- Cuối cùng, ông muốn gửi thông điệp gì tới đoàn viên, người lao động, nhất là những người đang còn băn khoăn về mô hình này?

Tôi chỉ muốn nói một điều rất đơn giản: đừng nghĩ “công đoàn cơ sở xã hội chủ nghĩa” là cái gì xa vời. Nếu người lao động được bảo vệ quyền lợi, được chăm lo tốt hơn, có môi trường làm việc tốt hơn, thì đó chính là mục tiêu của mô hình này.

Tất cả đều phải cụ thể, phải đo được, phải thấy được. Công đoàn không chỉ nói, mà phải làm sao để người lao động thực sự được hưởng.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!

* Bài đăng trên Tạp chí Lao động Đoàn thể, số 6 (732), tháng 4/2026