Khát vọng Phù Đổng

Ngựa sắt và tre làng

Chuyện xưa kể rằng: Vào đời Hùng Vương thứ sáu, tại làng Gióng có vợ chồng ông lão hiền lành, chăm chỉ, sống có phúc đức nhưng mãi chưa có con. Một hôm, bà lão ra đồng thấy một vết chân rất lớn, tò mò ướm thử chân mình vào. Từ đó bà thụ thai và mười hai tháng sau sinh ra một cậu bé khôi ngô. Tuy nhiên, đến ba tuổi, cậu bé vẫn không biết nói, cười hay đi lại. Khi giặc Ân xâm lược nước ta, vua sai sứ giả đi khắp nơi tìm người tài cứu nước. Nghe tin, cậu bé bỗng cất tiếng nói, nhờ mẹ mời sứ giả vào và dặn vua rèn cho mình ngựa sắt, roi sắt và áo giáp sắt để đánh giặc. Được vua chấp thuận, từ đó cậu bé lớn nhanh như thổi, ăn bao nhiêu cũng không đủ, cả làng phải chung sức nuôi dưỡng.

Khi giặc kéo đến, sứ giả mang vũ khí tới, cậu bé vươn vai hóa thành tráng sĩ khổng lồ, mặc giáp sắt, cưỡi ngựa sắt xông ra trận. Ngựa phun lửa, tráng sĩ thúc ngựa phi thẳng đến nơi có giặc, đón đầu chúng đánh giết hết lớp này đến lớp khác, giặc chết như rạ. Bỗng roi sắt gẫy. Tráng sĩ bèn nhổ những cụm tre bên đường quật vào giặc. Giặc tan vỡ. Đám tàn quân giẫm đạp nhau chạy trốn, tráng sĩ đuổi đến chân núi Sóc (Sóc Sơn). Đến đấy, tráng sĩ lên đỉnh núi cởi giáp sắt bỏ lại, rồi cả người lẫn ngựa từ từ bay lên trời. Vua nhớ công ơn, không biết lấy gì đền đáp, phong là Phù Đổng Thiên Vương và lập đền thờ ngay ở quê nhà.

Truyền thuyết Thánh Gióng ra đời từ buổi đầu dựng nước, nhưng không chỉ mang giá trị huyền thoại, mà còn hàm chứa tư duy chiến lược sâu sắc của cha ông về bảo vệ quốc gia. Hình tượng ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt phản ánh trình độ kỹ thuật và tư duy quân sự vượt trước thời đại. Trong điều kiện lịch sử khi kim loại còn là tài nguyên khó khai thác, việc đúc sắt để chế tạo vũ khí đã thể hiện nhận thức sớm về vai trò của khoa học, kỹ thuật trong chiến tranh giữ nước.

Thánh Gióng không chỉ lớn lên nhờ sức mạnh thể chất, mà lớn lên nhờ sự kết tinh trí tuệ của cộng đồng, nhờ khả năng huy động và sử dụng những thành tựu kỹ thuật tiên tiến nhất lúc bấy giờ.

Ngựa sắt, roi sắt vì thế không chỉ là phương tiện chiến đấu, mà là biểu tượng của tư duy đổi mới, của năng lực sáng tạo nhằm vượt qua giới hạn tự nhiên của con người. Qua hình tượng ấy, ông cha ta khẳng định rằng lòng yêu nước và tinh thần dũng cảm, nếu không được nâng đỡ bởi trí tuệ và kỹ thuật, sẽ khó tạo nên sức mạnh đủ để chiến thắng những thử thách lớn. Đây là nhận thức mang tính nền tảng, có giá trị xuyên suốt trong lịch sử giữ nước của dân tộc.

Song song với ngựa sắt, roi sắt là hình tượng tre làng – một biểu tượng giản dị nhưng giàu sức gợi về bản lĩnh và cốt cách Việt Nam. Khi roi sắt gãy, Thánh Gióng nhổ tre làm vũ khí. Tre không phải vật liệu quý hiếm, nhưng tre mang trong mình những phẩm chất đặc trưng của con người Việt Nam: mềm dẻo mà kiên cường, giản dị mà bền bỉ, chịu đựng gian nan mà không khuất phục. Tre là hình ảnh của làng quê, của Nhân dân, của nền tảng xã hội đã nuôi dưỡng và chở che cho lịch sử dân tộc suốt hàng nghìn năm:

“Thân gầy guộc, lá mong manh,

Mà sao nên luỹ nên thành tre ơi?

Ở đâu tre cũng xanh tươi,

Cho dù đất sỏi đất vôi bạc màu”.

(Nguyễn Duy)

Nếu ngựa sắt biểu trưng cho sức mạnh của khoa học và kỹ thuật, thì lũy tre là biểu trưng cho sức mạnh tinh thần, cho truyền thống yêu nước, cho ý chí độc lập và tinh thần cộng đồng. Hai biểu tượng ấy không tách rời mà hòa quyện, bổ sung cho nhau, tạo nên sức mạnh tổng hợp giúp dân tộc ta vượt qua những thời khắc sinh tử.

“Cưỡi” ngựa sắt thời đại mới

Ngày nay, đất nước ta không còn phải đối diện trực tiếp với những cuộc xâm lăng theo hình thức truyền thống, nhưng nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc vẫn đặt ra những yêu cầu hết sức nặng nề và phức tạp. Biên cương quốc gia không chỉ được xác lập bằng lãnh thổ, biên giới, biển đảo, mà còn mở rộng ra các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, tư tưởng, pháp luật và đặc biệt là không gian mạng, không gian số. Những thách thức mới đòi hỏi những phương thức bảo vệ mới, trong đó tri thức, công nghệ và năng lực quản trị quốc gia giữ vai trò ngày càng quan trọng.

Trong bối cảnh đó, “ngựa sắt” của thời đại mới chính là khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Làm chủ khoa học – công nghệ không chỉ là điều kiện để phát triển kinh tế, nâng cao đời sống Nhân dân, mà còn là yếu tố quyết định năng lực tự chủ, tự cường và khả năng bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa. Một quốc gia tụt hậu về công nghệ sẽ dễ bị tổn thương trước những tác động từ bên ngoài, dù không có tiếng súng hay chiến tranh hữu hình.

Tổng Bí thư Tô Lâm trong bài viết “Tương lai cho thế hệ vươn mình” đã nhấn mạnh: “Thế hệ trẻ Việt Nam ngày nay cần hơn bao giờ hết khả năng sáng tạo, tư duy phản biện và kỹ năng xử lý nhanh chóng những thay đổi về công nghệ. Thanh niên phải được đào tạo để trở thành những người tiên phong trong việc làm chủ công nghệ mới, có đủ năng lực nghiên cứu, phát triển và ứng dụng những thành tựu tiên tiến nhất vào thực tiễn…”

Tuy nhiên, công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng không thể thay thế vai trò của con người và các giá trị nền tảng. Nếu “cưỡi” ngựa sắt mà không “cầm” tre làng, sức mạnh vật chất rất dễ bị chệch hướng. Tre làng của thời đại hôm nay chính là truyền thống yêu nước, là bản lĩnh chính trị, là đạo đức cách mạng, là ý thức thượng tôn và tuân thủ pháp luật, là trách nhiệm xã hội của mỗi cá nhân đối với cộng đồng và Tổ quốc. Đó là những giá trị làm nên bản sắc Việt Nam và bảo đảm cho sự phát triển bền vững.

Chính vì thế, Nghị quyết số 80-NQ/ TW về phát triển văn hóa Việt Nam của Bộ Chính trị đã khẳng định: “Phát triển văn hoá, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Các giá trị văn hoá phải được gắn kết chặt chẽ, hài hoà, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường tới quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới”.

Thực tiễn cho thấy, trong tiến trình hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, những nguy cơ về suy thoái tư tưởng, xói mòn văn hóa, lệch chuẩn giá trị hoàn toàn có thể xảy ra nếu thiếu nền tảng tinh thần vững chắc. Bởi vậy, bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, trong đó mỗi công dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người giữ gìn các giá trị văn hóa cốt lõi của dân tộc.

Khát vọng Phù Đổng của thời đại hôm nay không nằm ở những hình tượng huyền thoại, mà hiện hữu trong khát vọng phát triển nhanh và bền vững, trong ý chí vươn lên làm chủ khoa học – công nghệ, trong quyết tâm xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển kinh tế độc lập, tự chủ gắn với hội nhập quốc tế sâu rộng, hiệu quả. Đó là khát vọng kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa sức mạnh tinh thần và sức mạnh vật chất, giữa bản sắc dân tộc và tinh hoa nhân loại.

Thánh Gióng chỉ có thể bay về trời khi đã hoàn thành sứ mệnh của mình đối với đất nước. Hình ảnh ấy gợi mở một triết lý sâu sắc: con người lớn lên cùng vận mệnh dân tộc, cống hiến trọn vẹn cho Tổ quốc, rồi hòa mình vào dòng chảy lịch sử. Trong kỷ nguyên mới, khi đất nước đứng trước những cơ hội và thách thức đan xen, tinh thần Phù Đổng tiếp tục là nguồn cảm hứng để mỗi người Việt Nam “vươn mình”, những “Thánh Gióng” thời đại mới dấn thân và sáng tạo vì lợi ích chung.

Trận mây theo ngọn cờ đào,

Ra uy sấm sét, nửa chiều giặc tan.

Áo nhung cởi lại Linh San,

Thoắt đà thoát nợ trần hoàn lên tiên.

Miếu đình còn dấu cố viên.

Chẳng hay chuyện cũ lưu truyền có không?

(Đại Nam Quốc sử diễn ca)

Năm Bính Ngọ mở ra một chu trình phát triển mới, đặt ra yêu cầu mới đối với toàn Đảng, toàn dân, toàn quân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Nghĩ về Thánh Gióng không chỉ để hoài niệm quá khứ, mà để củng cố niềm tin và khơi dậy khát vọng.

Khi truyền thống được gìn giữ và phát huy trong ánh sáng của khoa học – công nghệ hiện đại, khi mỗi người Việt Nam ý thức rõ trách nhiệm của mình trước vận mệnh đất nước, khát vọng Phù Đổng sẽ tiếp tục đưa dân tộc ta vươn lên mạnh mẽ, tự tin bước vào tương lai.

*Bài đăng trên Tạp chí Lao động Đoàn thể Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026.