Bài 1: Giữ lửa nghiệp đoàn nơi đầu sóng

Xã Núi Thành, thành phố Đà Nẵng là địa phương có đội tàu chuyên làm nghề câu mực khơi ở Trường Sa, Hoàng Sa nổi tiếng khắp cả nước. "Linh hồn" của Nghiệp đoàn nghề cá Tam Giang là ông Phan Trinh (SN 1967). Đi biển từ năm 14 tuổi, ông thuộc làu mọi ngóc ngách ở các quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa và Nhà giàn DK1.

“Bắt mạch" siêu bão

“Bão Mekkala nó sẽ không ảnh hưởng nhiều tới tập đoàn câu mực, anh em yên tâm bão nằm ở 18,8 độ vĩ Bắc – 125,2 độ kinh Đông…”. Ông Phan Trinh nhắc đi nhắc lại lời bàn luận trong máy Icom đang kết nối với các thuyền trưởng ở quần đảo Trường Sa. Theo dự báo của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia vào đêm 22/6/2026, bão Mekkala đã mạnh lên cấp 16 (cấp siêu bão). Vì vậy hơn 1.500 ngư dân đang làm nghề câu mực ở quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa đều lo âu.

Ông Phan Trinh kết nối máy Icom, giữ mạch thông tin liên lạc với đội tàu câu mực khơi ở Hoàng Sa, Trường Sa. Ảnh: Lê Văn Chương

Là người từng trải sóng gió từ năm 1981 đến năm 2017, tiếng nói của ông Trinh cất lên trên làn sóng Icom lập tức trở thành điểm tựa cho hàng ngàn ngư dân. Ông phân tích: Quần đảo Hoàng Sa nằm trong khoảng 15,5 đến 17 độ vĩ Bắc – 111 đến 113 độ kinh Đông, bãi ngầm Macclesfield nằm từ 15,5 đến 16 độ vĩ Bắc – 113,5 đến 115 độ kinh Đông, trong khi bão đang ở kinh tuyến 125,2 độ kinh Đông, tức lệch về phía đông so với quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa.

Các ngư dân đi trên tàu QNa 90129 TS của ông Lương Văn Viên liên tục gọi về hỏi thăm. Đây là con tàu từng bị nạn, chết máy trên biển. Ông Trinh buông tổ hợp máy Icom, quay sang giải thích: Chắc nhà báo biết, ngư dân có thể chạy vào các âu tàu tránh bão như đảo Trường Sa Lớn, Đá Tây A, Song Tử Tây, núi Le và Tốc Tan. Đáng ngại nhất là những tàu đang ở bãi ngầm Macclesfield.

Ông Trinh lập tức kết nối với Đồn Biên phòng cửa khẩu cảng Kỳ Hà để nắm chính xác số lượng tàu đang ở Macclesfield. Đây là bãi ngầm rộng lớn nằm ở phía Đông quần đảo Hoàng Sa, nơi ngư dân phải hải trình suốt 3 ngày 3 đêm từ đất liền mới đến được. Do địa hình đáy biển phức tạp, có nơi chỉ sâu 9m, nên mỗi khi thời tiết thay đổi, vùng biển này xuất hiện những xoáy nước cực kỳ nguy hiểm.

Thông thường, trước khi chọn hướng chạy tránh bão, các ngư dân sẽ thống nhất chung, sau đó chạy theo nhóm, mỗi nhóm từ 3-5 tàu. Tuy nhiên thường sẽ có nhiều ý kiến khác nhau, vì vậy người đứng ra điều hướng, tạo sự thống nhất lúc đó chính là cán bộ Nghiệp đoàn nghề cá.

Ngư dân Nguyễn Văn An chia sẻ: “Chừ ngó vô cái máy định vị thì thấy bão đi hướng mô rồi đó, nhưng anh em bạn thuyền vẫn phải chờ nghiệp đoàn chia sẻ thêm. Vì một phiên biển đi miết ba tháng trời, tổn phí đổ vô cả mấy tỷ bạc, quýnh quáng chạy sai hướng là đổ nợ”.

Cú thoát Chan Chu

Tôi từng phỏng vấn rất nhiều chủ tịch nghiệp đoàn nghề cá ở các địa phương, từ đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi) đến "thủ phủ" câu cá ngừ đại dương Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai). Có một điểm chung là những người được ngư dân nể phục nhất luôn là những cựu thuyền trưởng từng bị trôi dạt trong bão tố, tàu từng bị nạn trên biển, trên 30 năm xuôi ngược ở Hoàng Sa, Trường Sa và bãi ngầm Macclesfield. Ông Trinh chính là một kình ngư hội đủ tố chất đó.

Đội tàu câu mực khơi của ngư dân xã Núi Thành rời bến ra bám biển Hoàng Sa, Trường Sa. Ảnh: Lê Văn Chương

Nhận chức Chủ tịch Nghiệp đoàn nghề cá từ năm 2020, ông Trinh có bề dày kinh nghiệm từ cái thời đi câu mực, phải dò hướng bằng nhìn chòm Sao Cày (chòm sao Đại Hùng), sao Tua Rua (chòm sao Thất Nữ) trên bầu trời, kết hợp với câu vè, ca dao để lên đường: "Ai ơi trông thấy sao Tua Rua/ Thì mau sắm sửa vụ mùa cho nhanh".

Cách đây 15 năm về trước, mỗi chiếc tàu làm nghề câu mực chỉ chở theo khoảng 30 chiếc thúng câu và 30 ngư dân (nay đã lên tới 65 thúng). Ra đến tọa độ đánh bắt là ngư trường Hoàng Sa, Trường Sa và bãi ngầm Macclesfield, thuyền trưởng thả thúng, thả người, sau đó thức trắng đêm canh chừng, vượt qua cơn buồn ngủ bằng cách đơn ca, đọc thơ, hò, vè trên sóng Icom.

Mỗi khi biển bất chợt nổi dông lốc, thuyền trưởng phải nổ máy lao đi khắp nơi để vớt từng chiếc thúng. Lúc đó, tài năng của người cầm lái thể hiện ở chỗ phải phán đoán đúng hướng gió, tốc độ trôi của thúng để không bỏ sót một ai. Thời ấy, việc ngư dân mất tích giữa đêm tối xảy ra như cơm bữa.

Trải qua mấy chục năm lăn lộn, ông Trinh như đã nhập cả linh hồn mình vào từng con sóng. Trong trận siêu bão Chan Chu năm 2006, biển đã cướp đi sinh mạng của 266 ngư dân, trong đó vùng đất Quảng Nam gánh chịu nỗi đau mất mát 160 người. Ông Trinh đã thoát nạn trong gang tấc bằng một mệnh lệnh như nhà binh: “Dừng câu, kéo thúng!”.

Ông nhớ lại: “Đêm đó vừa nghe thông tin dự báo, tôi lập tức vớt toàn bộ thúng và anh em, cho tàu chạy ngay vô bờ vì tàu đang nằm tận tọa độ 114 độ kinh đông. Tôi hét to qua bộ đàm với các tàu bạn: Ở lại là chết!”.

Chuyến biển 3 tháng mới đi được 20 ngày, ông chấp nhận bỏ cuộc, cho tàu chạy suốt 3 ngày 3 đêm hướng về vùng biển Quy Nhơn. Sự quyết đoán đó đã cứu mạng cả con tàu. Trên đường chạy bão, ông liên tục gào vào máy Icom nhắc nhở các tàu cá khác: Tuyệt đối không được chạy ngược lên hướng Bắc, phải xuôi về hướng Tây Nam. Đúng như ông phán đoán, những con tàu cố chạy về phía Bắc năm đó đã bị bão Chan Chu bất ngờ đổi hướng nhấn chìm.

Tựa vào nhau giữ biển

Trong ngôi nhà của ông Trinh treo khá nhiều bằng khen, giấy khen của UBND tỉnh Quảng Nam (nay là UBND thành phố Đà Nẵng) và Liên đoàn Lao động về thành tích trong hoạt động của nghiệp đoàn, duy trì có hiệu quả Tổ đoàn kết số 9 trên biển.

Âu tàu ở đảo Sinh Tồn, nơi ông Trinh từng nhiều lần cho tàu cập cảng, báo cáo tình hình, xin hỗ trợ nước ngọt. Ảnh: Lê Văn Chương

Ông Trinh cho biết nghiệp đoàn nghề cá chính là tổ chức đại diện, bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho ngư dân khi gặp sự cố trên biển như bị tàu nước ngoài tấn công, bắt giữ trái phép hoặc đâm va tranh chấp. Nghiệp đoàn cũng phối hợp với Quỹ hỗ trợ ngư dân để kịp thời trợ cấp, sửa chữa tàu thuyền cho đoàn viên gặp thiên tai. Tuy nhiên, nhiệm vụ "nóng" nhất hiện nay là đồng hành cùng bà con chống khai thác IUU.

Trong khi các cơ quan chức năng tuyên truyền bằng văn bản, tài liệu, thì cách làm của ông Trinh lại rất trực tiếp và thực tế. Nhìn vào màn hình định vị các tàu câu mực hiển thị nhờ hệ thống giám sát VMS, ông chỉ cho tôi thấy vị trí của 12 trong tổng số 42 tàu câu mực khơi lớn thuộc nghiệp đoàn đang đánh bắt ở các đảo Nam Yết, Sơn Ca, Sinh Tồn, Song Tử Tây, An Bang, Trường Sa Đông...

“Tàu mô chạy mấp mé ranh giới mà tự nhiên tắt cái rụp định vị là mình phải điện hỏi thăm liền. Chống khai thác IUU đang rất nóng, kiểu tín hiệu chập chờn là cả hệ thống, từ Bộ đội Biên phòng, chính quyền, tới nghiệp đoàn đều lo âu” – ông Trinh nói.

Thuyền trưởng Nguyễn Khanh là một trong nhiều ngư dân từng được ông Trinh hỗ trợ cho biết, thời ông Trinh còn làm thuyền trưởng, nghe tin tàu ông Khanh bị nạn, ông Trinh đã thuyết phục 30 ngư dân trên tàu của mình dừng câu mực để đi cứu bạn tàu. Ông Trinh đã tiếp cận tàu bị nạn, dắt băng qua các đảo Đá Bắc, Phú Lâm, Tri Tôn (thuộc quần đảo Hoàng Sa) để tới điểm hẹn ở tọa độ 109 độ kinh Đông, nơi tàu cứu nạn đang chờ đợi tiếp cứu, đưa tàu cá vào bờ.