Chủ tịch Lê Quang Đạo và dấu ấn trong phát triển công tác lý luận của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

Chú trọng công tác lý luận của Mặt trận Đồng chí Lê Quang Đạo, tên khai sinh Nguyễn Đức Nguyện, sinh năm 1921 tại Bắc Ninh – vùng đất giàu truyền thống yêu nước và hiếu học. Tham gia cách mạng từ sớm, ông kinh qua nhiều vị trí lãnh đạo quan trọng, trong đó có cương vị Chủ tịch Quốc hội (1987-1992), góp phần thúc đẩy đổi mới hoạt động lập pháp trong những năm đầu của công cuộc Đổi mới.

Năm 1994, tại Đại hội IV Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, ông được bầu làm Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Đây là thời kỳ đất nước bước vào giai đoạn đổi mới toàn diện, chuyển mạnh từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng XHCN, mở rộng hội nhập quốc tế.

Những biến đổi sâu sắc đó đặt ra yêu cầu cấp thiết: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phải đổi mới phương thức hoạt động, nâng tầm vai trò chính trị – xã hội, đồng thời xây dựng một nền tảng lý luận vững chắc để dẫn dắt công tác đại đoàn kết toàn dân tộc trong điều kiện lịch sử hoàn toàn mới.

Là nhà lãnh đạo trưởng thành từ phong trào cách mạng, từng trải qua nhiều cương vị trọng trách của Đảng và Nhà nước, Chủ tịch Lê Quang Đạo sớm nhận thức sâu sắc việc thực tiễn cách mạng nếu không được soi sáng bằng lý luận sẽ khó phát triển bền vững. Chính sự nhạy bén tư duy ấy đã khiến ông đặc biệt quan tâm tới việc hình thành và phát triển công tác nghiên cứu lý luận của Mặt trận.

Những năm đầu thập niên 1990, tình hình thế giới và trong nước có nhiều biến động sâu sắc. Trên bình diện quốc tế, xu thế hòa bình, hợp tác, toàn cầu hóa phát triển mạnh mẽ; các vấn đề về dân chủ, nhân quyền, dân tộc, tôn giáo được đặt ra với nhiều cách tiếp cận khác nhau, vừa mở ra cơ hội, vừa tiềm ẩn thách thức đối với các quốc gia đang phát triển.

Đặc biệt, năm 1994, Hoa Kỳ chính thức bãi bỏ cấm vận đối với Việt Nam, mở ra một giai đoạn hội nhập mới, đồng thời đặt ra những yêu cầu cấp bách về các vấn đề chính trị – xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc trong điều kiện kinh tế thị trường. Ở trong nước, khi chiến tranh đã lùi xa nhiều vấn đề mới đặt ra: Mặt trận sẽ vận động Nhân dân ra sao khi đất nước đã hòa bình? Những khẩu hiệu của thời chiến không còn phù hợp với bối cảnh mới. Khoảng cách giàu nghèo giữa thành thị và nông thôn, giữa đồng bằng và miền núi; tình trạng đói nghèo, nhà ở tạm bợ ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo… yêu cầu công tác vận động quần chúng và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc của Mặt trận cần giải quyết.

Chính trong bối cảnh ấy, công tác lý luận của Mặt trận trở thành một yêu cầu tất yếu, nhằm làm rõ cơ sở khoa học của đường lối đại đoàn kết, bổ sung và hoàn thiện quan điểm, phương thức tập hợp Nhân dân trong điều kiện mới. Cùng với sự ra đời Nghị quyết số 07 – NQ/TW của Bộ Chính trị về Đại đoàn kết dân tộc và tăng cường mặt trận dân tộc thống nhất ngày 17.11.1993, nhằm thực hiện khối đại đoàn kết dân tộc, không phân biệt giai cấp, quá khứ nguồn gốc, người trong nước và nước ngoài, chung sức đồng lòng cùng nhau xây dựng nền kinh tế đất nước. PGS,TS. Trần Hậu - Ủy viên Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đánh giá: “Đây là bước ngoặt về đổi mới công tác nghiên cứu và tư duy trong Mặt trận”.

Chủ tịch Lê Quang Đạo cũng nhìn nhận: “Mặt trận cần phát huy vai trò lịch sử trong giai đoạn mới, giai đoạn xây dựng đất nước với những nhiệm vụ nặng nề, mới mẻ chưa từng có trong lịch sử dân tộc, những kinh nghiệm của ngày hôm qua tuy rất quý báu nhưng không đủ sức giải đáp được những vấn đề mới đang đặt ra. Nếu không đầu tư nghiên cứu lý luận, đặt công tác mặt trận trên cơ sở khoa học, thực tiễn và pháp lý thì công tác mặt trận sẽ tụt hậu so với sự phát triển của đất nước. Trong tình hình mới, tổ chức và hoạt động của Mặt trận phải được thể chế hóa thành cơ chế, chính sách, pháp luật, thì Mặt trận mới đáp ứng được yêu cầu của công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ đất nước… Chỉ có tư duy độc lập, sáng tạo mới phát triển được lý luận. Đó chính là cách tốt nhất để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng” .

Làm bộ sử có giá trị về Mặt trận

Để cụ thể hóa chủ trương này, Chủ tịch Lê Quang Đạo đã đề xuất và cùng ban lãnh đạo Mặt trận quyết tâm xây dựng bộ máy, tuyển chọn cán bộ, định hướng cho việc tổ chức nghiên cứu lý luận về đại đoàn kết dân tộc và Mặt trận Dân tộc Thống nhất. Cuối năm 1996, Trung tâm Công tác lý luận của Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được thành lập do PGS.TS Trần Hậu làm Giám đốc. Trong cuộc gặp ông Hậu, Chủ tịch Lê Quang Đạo giao ngay nhiệm vụ: “Mặt trận được thành lập đã lâu (ngày 18.11.1930) vẫn vận hành theo cách cũ. Hiện nay, tình hình trong nước đã thay đổi nên cần tổng kết lại thực tiễn, nghiên cứu đường lối đổi mới. Cán bộ trong Mặt trận chủ yếu hoạt động phong trào, không có người nghiên cứu về mặt lý luận nên cần người làm công việc này”.

Cùng với đó là xuất bản Tạp chí Mặt trận, nơi diễn đàn lý luận và thực tiễn của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, làm rõ đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về đại đoàn kết dân tộc, dân chủ, đồng thuận xã hội. Thông qua các bài viết nghiên cứu, trao đổi học thuật và tổng kết thực tiễn, Tạp chí góp phần nâng cao nhận thức chính trị, tư tưởng cho đội ngũ cán bộ Mặt trận và các tầng lớp Nhân dân. Đồng thời Tạp chí còn đáp ứng nhu cầu tổng kết thực tiễn, phát triển lý luận công tác Mặt trận bởi trong quá trình đổi mới và hội nhập, vai trò, phương thức hoạt động của Mặt trận Tổ quốc không ngừng được mở rộng.

Qua tạp chí có thể thấy được thực tiễn phong trào quần chúng, phát hiện những mô hình hay, cách làm sáng tạo, đồng thời phân tích những vấn đề mới nảy sinh, góp phần hoàn thiện lý luận về công tác vận động, tập hợp Nhân dân. Tạp chí còn là nơi kết nối trí tuệ, tiếng nói của các giới, các tầng lớp xã hội. Đây là không gian để các nhà khoa học, nhà quản lý, cán bộ thực tiễn, chức sắc tôn giáo, người có uy tín trong cộng đồng… tham gia đóng góp ý kiến, thể hiện trách nhiệm công dân đối với các vấn đề lớn của đất nước, qua đó tăng cường sự đồng thuận xã hội và niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Một việc rất quan trọng là làm bộ Lịch sử Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam (1930–2004) cùng 3 tập biên niên sự kiện và 3 tập văn kiện, hợp thành công trình đồ sộ, phản ánh toàn diện chặng đường 74 năm hình thành và phát triển của Mặt trận. Đây không chỉ là kho tư liệu quý giá về lịch sử đại đoàn kết dân tộc trong thời kỳ cách mạng, mà còn là một công trình nghiên cứu công phu, có giá trị lớn về lý luận và thực tiễn.

Cùng với đó là các đề tài khảo sát thực tiễn: 1. Khảo sát thái độ Nhân dân với Nghị quyết 07 của Bộ Chính trị. 2.Thực trạng liên minh công nông. 3. Hoạt động cấp sơ sở của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. 4. Thực trạng việc thực hiện chính sách đoàn kết bình đẳng tương trợ ở Tây Nguyên. Các công trình đã góp phần nâng cao nhận thức, củng cố nền tảng tư tưởng, phục vụ trực tiếp cho hoạt động đổi mới và phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Đồng thời giúp Đảng, Chính phủ có những chính sách phù hợp, góp phần tăng cường khối đại đoàn kết dân tộc trong giai đoạn mới.

Từ đây, công tác nghiên cứu lý luận về Mặt trận đã có bước phát triển mang tính hệ thống, bài bản và đi vào chiều sâu, tạo nền tảng khoa học cho việc tổng kết thực tiễn và định hướng hoạt động trong thời kỳ mới. Như PGS,TS. Trần Hậu nhận định: “Nói về cách lãnh đạo công tác lý luận, anh (Lê Quang Đạo) đã thể hiện nhiều nét độc đáo. Điều đặt ra đầu tiên cho công tác lý luận Mặt trận là phải có tinh thần, bản lĩnh độc lập, sáng tạo, không lệ thuộc và giáo điều, dám suy nghĩ để tìm tòi cái mới. Đó là tiền đề để làm công tác lý luận, để dấn thân vào lĩnh vực công tác này…”.

Với góc nhìn độc lập đó, ông cũng thống nhất với Đoàn Chủ tịch Mặt trận và Tổng thư ký Trần Văn Đăng mở rộng đối tượng tham gia Ủy ban Trung ương Mặt trận với các thành phần, về trí thức: PGS. Phạm Khiêm Ích – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, GS,TS. Phan Đình Diệu – Viện trưởng Viện Khoa học tính toán và điều khiển, Viện Hàn lâm Khoa học và công nghệ Việt Nam…; Các kiều bào Việt Nam như: ông Lê Diệu Kế - Việt kiều ở Nhật Bản, ông Tạ Xuân Thanh – Việt kiều Bỉ, bà Mai Hạnh – Việt kiều Cộng hòa Liên bang Đức… Khối đại đoàn kết toàn dân tộc đã được mở rộng đúng với tinh thần đổi mới.

Mặt trận cũng tổ chức thành lập thêm các hội đồng như: Hội đồng Chính sách kinh tế, Hội đồng Khoa học - Giáo dục, Hội đồng Văn hóa - Xã hội… Như Hội đồng tư vấn Khoa học giáo dục mà ông Hậu tham gia có 26 thành viên tiêu biểu như: GS. NguyễnLân Dũng, PGS. Phạm Khiêm Ích, Bác sĩ Ngô Gia Hy, PGS. Cao Xuân Phổ, GS. Hoàng Xuân Sính… Nhiều ý kiến sâu sắc trong các cuộc họp của Hội đồng đã tư vấn có hiệu quả cho Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong nhiều vấn đề về Luật, chính sách đoàn kết dân tộc...

Năm 1999, đồng chí Lê Quang Đạo từ trần khi sự nghiệp cách mạng còn đang dang dở. Dành trọn một đời tận hiến với cách mạng, Nhân dân, ông để lại nhiều dấu ấn sâu đậm, trong đó có việc phát triển công tác nghiên cứu lý luận, góp phần quan trọng vào quá trình đổi mới phương thức hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Dù đã đi xa, nhưng di sản mà ông dày công xây dựng vẫn vẹn nguyên giá trị, tiếp tục soi sáng thực tiễn hôm nay. Di sản ấy không chỉ là kết tinh của một chặng đường lịch sử, mà còn là nền tảng bền vững để Mặt trận không ngừng đổi mới, khơi dậy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, đồng hành cùng sự nghiệp phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong thời kỳ mới.

* Bài viết đăng trên Tạp chí Lao động Đoàn thể số tháng 1.2026.