Phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong công tác bầu cử

Biểu tượng của khối đại đoàn kết dân tộc trong công tác bầu cử

Trong mọi kỳ bầu cử Đại biểu Quốc hội và Hội đồng Nhân dân các cấp, nếu Quốc hội và HĐND được coi là “hình hài thể chế” của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thì Mặt trận Tổ quốc Việt Nam chính là “trái tim của khối đại đoàn kết” làm nên sinh lực cho thể chế ấy. Hiến pháp năm 2013 khẳng định Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là “cơ sở chính trị của chính quyền Nhân dân”, nơi tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, đại diện bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân. Trong công tác bầu cử, vai trò đó không chỉ thể hiện ở các quy định pháp luật mà còn được kiểm chứng sinh động qua thực tiễn nhiều nhiệm kỳ bầu cử vừa qua.

Trước hết, Mặt trận Tổ quốc là lực lượng nòng cốt trong công tác tuyên truyền, vận động cử tri tham gia bầu cử, biến ngày bầu cử thực sự trở thành “ngày hội của toàn dân”. Từ Trung ương đến cơ sở, hệ thống Mặt trận đã phối hợp với các tổ chức thành viên - công đoàn, đoàn thanh niên, hội phụ nữ, hội nông dân, hội cựu chiến binh… - tổ chức hàng vạn cuộc tiếp xúc, đối thoại, sinh hoạt chính trị, các hình thức truyền thông linh hoạt, phù hợp từng nhóm đối tượng.

Trong cuộc bầu cử Đại biểu Quốc hội khóa XV và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2021–2026, tỷ lệ cử tri đi bầu đạt 99,6%, cao hơn cả cuộc bầu cử khóa XIV trước đó; nhiều địa phương vùng sâu, vùng xa, hải đảo tiếp tục ghi nhận tỷ lệ cử tri đi bầu đạt tuyệt đối 100%. Các con số ấy không chỉ phản ánh ý thức trách nhiệm công dân, mà cho thấy “độ thẩm thấu” của công tác vận động, tuyên truyền mà Mặt trận là chủ thể quan trọng nhất.

Nếu nhìn vào từng lát cắt cụ thể, chúng ta sẽ thấy rõ hơn “bàn tay Mặt trận” trong việc gắn kết các tầng lớp Nhân dân, các tôn giáo, dân tộc, người Việt Nam ở trong và ngoài nước. Ở các tỉnh miền núi phía Bắc, hệ thống Mặt trận đã cùng cấp ủy, chính quyền đến từng bản làng, gặp gỡ già làng, trưởng bản, người có uy tín để giải thích về ý nghĩa của lá phiếu, về tiêu chuẩn đại biểu; ở Tây Nguyên, Mặt trận phối hợp chặt chẽ với các chức sắc tôn giáo, già làng, trưởng thôn để vận động đồng bào Công giáo, Tin lành, Phật giáo Nam tông… tham gia bầu cử đầy đủ, đúng pháp luật; ở vùng đồng bào Chăm, Khmer Nam Bộ, mặt trận cơ sở tổ chức các buổi sinh hoạt song ngữ, lồng ghép với lễ hội truyền thống, để pháp luật về bầu cử trở nên gần gũi, dễ hiểu. Những hình ảnh cán bộ Mặt trận bám cơ sở, đi bộ hàng chục cây số, chèo xuồng vượt kênh rạch, bám biển, bám đảo để đưa hòm phiếu đến với từng cử tri cho thấy công tác bầu cử thực sự là một chiến dịch vận động chính trị – xã hội sâu rộng mà Mặt trận giữ vai trò trung tâm kết nối.

Một ví dụ rất đặc trưng là ở huyện đảo Trường Sa và Nhà giàn DK1 trong bầu cử Quốc hội khóa XV. Tại đây, cùng với các lực lượng vũ trang, cán bộ Mặt trận đã phối hợp tổ chức các tổ bầu cử sớm, chuẩn bị danh sách, giải thích kỹ cho chiến sĩ, ngư dân về quyền và trách nhiệm của mình, bảo đảm mọi công dân trên biển, đảo đều được thực hiện quyền bầu cử theo quy định của Hiến pháp và pháp luật. Những lá phiếu từ Trường Sa, DK1 không chỉ có giá trị pháp lý mà còn là biểu tượng sinh động của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, nơi biên cương, hải đảo xa xôi vẫn luôn chung nhịp với đất liền trong những sự kiện chính trị trọng đại của đất nước.

Không chỉ vận động bầu cử theo nghĩa rộng, Mặt trận Tổ quốc còn là “bộ lọc xã hội” quan trọng, chuyển hóa tình cảm yêu nước, niềm tin và kỳ vọng của Nhân dân thành sức mạnh chính trị cụ thể trong hoạt động bầu cử. Thông qua mạng lưới Mặt trận các cấp, ý kiến, kiến nghị của Nhân dân về tiêu chuẩn đại biểu, về những kỳ vọng đối với người đại diện được tập hợp, lắng nghe, phản ánh.

Ở nhiều địa phương, Mặt trận đã chủ trì các diễn đàn “Nhân dân với bầu cử”, “Cử tri trẻ với Quốc hội”, “Phụ nữ với đại biểu dân cử”… để người dân được trực tiếp trao đổi, đặt câu hỏi, bày tỏ băn khoăn, gửi gắm yêu cầu đối với đội ngũ đại biểu tương lai. Cách làm này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng thông tin hai chiều, mà còn khiến người dân cảm thấy mình thật sự được tôn trọng, được lắng nghe, được tham gia vào quá trình xây dựng bộ máy Nhà nước.

Đặc biệt, trong bối cảnh Đảng và Nhà nước ta đang đẩy mạnh xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, tăng cường dân chủ, kỷ cương, thì vai trò của Mặt trận trong công tác bầu cử càng mang ý nghĩa “kiến tạo niềm tin”. Pháp luật đã giao cho Mặt trận không chỉ nhiệm vụ phối hợp tổ chức bầu cử, mà còn quyền giám sát hoạt động bầu cử, bảo đảm việc thực hiện quyền bầu cử, ứng cử của công dân công khai, minh bạch, đúng pháp luật; đồng thời phát hiện, kiến nghị xử lý những biểu hiện tiêu cực, lợi dụng bầu cử, vi phạm quyền làm chủ của Nhân dân.

Ở nhiều nơi, khi có ý kiến trái chiều, băn khoăn về cơ cấu, thành phần ứng cử viên, chính Mặt trận là địa chỉ để người dân gửi kiến nghị, để các cơ quan có thẩm quyền xem xét, điều chỉnh kịp thời. Việc Mặt trận đồng hành với Nhân dân trong quá trình ấy đã góp phần quan trọng củng cố niềm tin rằng “lá phiếu của mình không vô nghĩa”, rằng quyền lựa chọn của cử tri là được tôn trọng.

Có thể nói, nếu không có “mạng lưới Mặt trận” với hàng vạn cán bộ chuyên trách, bán chuyên trách và hàng triệu hòa giải viên, trưởng ban công tác Mặt trận ở khu dân cư, thì rất khó có thể tổ chức được những cuộc bầu cử rộng lớn, đồng thời, an toàn, dân chủ và hiệu quả như chúng ta đã làm trong suốt các khóa Quốc hội vừa qua. Mỗi cuộc bầu cử, nhìn từ góc độ văn hóa chính trị, là một “bài kiểm tra lớn” về sức mạnh đại đoàn kết, về mức độ gắn kết giữa Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Ở đó, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam không chỉ làm đúng chức năng của một liên minh chính trị – liên hiệp tự nguyện các tổ chức chính trị, xã hội, mà còn trở thành biểu tượng của tinh thần đồng lòng, đồng thuận, chung sức vì tương lai đất nước.

Chính từ nền tảng đó, chúng ta có cơ sở để khẳng định rằng, trong công tác bầu cử, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam không chỉ “tham gia”, mà còn “định hình” không khí dân chủ, mức độ huy động sức dân và chiều sâu văn hóa của đời sống chính trị quốc gia. Việc tiếp tục phát huy vai trò của Mặt trận, củng cố vị thế là trung tâm đại đoàn kết trong bối cảnh mới vì thế không chỉ là yêu cầu tổ chức - kỹ thuật của một cuộc bầu cử mà là nhiệm vụ mang ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Vai trò then chốt của Mặt trận Tổ quốc trong giới thiệu, hiệp thương và bảo đảm chất lượng đại biểu

Trong tiến trình bầu cử Đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng Nhân dân các cấp, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam giữ vai trò then chốt trong việc tổ chức giới thiệu, hiệp thương và bảo đảm chất lượng đại biểu - một vai trò không chỉ mang tính thủ tục pháp lý mà còn quyết định trực tiếp đến chất lượng, tính đại diện và sự gần dân của cơ quan quyền lực Nhà nước. Theo quy định của Luật Bầu cử, Mặt trận có trách nhiệm tổ chức các hội nghị hiệp thương dân chủ để lựa chọn, giới thiệu người ứng cử; tham gia vào các tổ chức phụ trách bầu cử; tổ chức các hội nghị cử tri và giám sát toàn bộ quá trình bầu cử.

Điểm đặc sắc nhất trong vai trò này là phương thức hiệp thương dân chủ — nguyên tắc khiến mỗi bước của quá trình lựa chọn ứng cử viên không chỉ dựa vào quan điểm chủ quan của tổ chức mà phải xuất phát từ sự bàn bạc, thống nhất giữa các lực lượng xã hội, từ thành phần lãnh đạo đến cử tri nơi cư trú và nơi công tác của người ứng cử. Mỗi hội nghị hiệp thương là một diễn đàn rộng mở, nơi cán bộ Mặt trận phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương, các tổ chức chính trị - xã hội để thảo luận, thống nhất về cơ cấu, thành phần và số lượng người được giới thiệu; sau đó khảo sát lấy ý kiến nhận xét và tín nhiệm của cử tri đối với người được giới thiệu trước khi quyết định danh sách cuối cùng. Quy trình này không chỉ đảm bảo chất lượng và tiêu chuẩn đại biểu theo quy định pháp luật, mà còn giúp danh sách ứng cử viên phản ánh đúng nguyện vọng, kỳ vọng của Nhân dân.

Không chỉ dừng ở bước hiệp thương mà còn ở việc tổ chức lấy ý kiến cử tri một cách rộng rãi, công khai, minh bạch. Tại nhiều địa phương, cán bộ Mặt trận phối hợp tổ chức hội nghị cử tri nơi công tác và nơi cư trú để cử tri trực tiếp bày tỏ nhận xét, tín nhiệm đối với từng người được giới thiệu ứng cử - đây chính là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy Mặt trận thực hiện quyền “cầu nối” giữa người ứng cử và cử tri, giúp người dân trực tiếp giám sát, thẩm định trước khi tiến tới lá phiếu quyết định.

Bên cạnh đó, Mặt trận còn đóng vai trò “bảo đảm” cho tiến trình bầu cử diễn ra đúng pháp luật, khách quan và công bằng bằng cách phối hợp với Ủy ban bầu cử, tham gia giám sát toàn bộ quá trình, từ thành lập tổ bầu cử đến niêm yết danh sách cử tri, danh sách ứng cử viên và thực hiện tiếp xúc vận động bầu cử. Qua đó, Mặt trận không chỉ lựa chọn người “đứng tên” ứng cử, mà còn góp phần bảo đảm mỗi ứng cử viên khi được giới thiệu đều đủ tiêu chuẩn, xứng đáng với niềm tin của cử tri, để cơ quan dân cử thực sự là tiếng nói của Nhân dân trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.

Chính từ vai trò then chốt này, mỗi hội nghị hiệp thương không chỉ là một bước trong quy trình bầu cử; đó là quy trình sàng lọc chính trị có trách nhiệm và bản lĩnh, nơi Mặt trận Tổ quốc Việt Nam hiện thực hóa nguyên tắc “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” trong tổ chức đại diện quyền lực Nhà nước, góp phần tạo nên cơ quan quyền lực nhân dân thật sự gần gũi, đa dạng và hiệu quả.

Đổi mới phương thức hoạt động để nâng cao chất lượng bầu cử trong giai đoạn mới

Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới, với yêu cầu nâng cao chất lượng dân chủ, minh bạch và hiện đại hóa quy trình quản trị quốc gia, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong công tác bầu cử càng đòi hỏi phải đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung lẫn phương thức hoạt động để đáp ứng những yêu cầu đó. Không chỉ dừng lại ở tổ chức hiệp thương, lấy ý kiến cử tri, mà Mặt trận cần trở thành điểm tựa thực chất cho quyền làm chủ của Nhân dân, đồng thời là cầu nối linh hoạt giữa ý Đảng, lòng dân và các tổ chức thực thi quyền lực Nhà nước.

Trước tiên, đổi mới phương thức hoạt động cần bắt đầu từ việc tăng cường các hình thức giao tiếp trực tiếp và gián tiếp giữa Mặt trận, người ứng cử và cử tri. Trong thời đại công nghệ số, khi người dân ngày càng kỳ vọng được tiếp cận thông tin kịp thời, minh bạch và có chất lượng cao, Mặt trận cần thúc đẩy ứng dụng công nghệ thông tin trong tuyên truyền bầu cử, lấy ý kiến cử tri và giám sát quá trình vận động.

Việc tổ chức hội nghị tiếp xúc cử tri trực tuyến, sử dụng nền tảng tương tác số để thu thập phản hồi và câu hỏi của cử tri trước các buổi hội nghị là một bước đi thiết thực để mở rộng không gian dân chủ, đặc biệt là với cử tri ở vùng sâu, vùng xa và những người không tiện tham gia trực tiếp.

Bên cạnh đó, Mặt trận cần chủ động hơn trong tăng cường công tác giám sát xã hội, phản ánh trung thực ý kiến và kiến nghị của Nhân dân đến các cơ quan có thẩm quyền. Theo quy định, Mặt trận có trách nhiệm tham gia giám sát toàn bộ quá trình bầu cử, từ việc lập danh sách cử tri đến tổ chức bỏ phiếu và kiểm phiếu; bao gồm việc tiếp công dân, xử lý đơn thư liên quan đến bầu cử và người ứng cử.

Tuy nhiên, trong thực tiễn triển khai, công tác giám sát xã hội vẫn còn những rào cản, đặc biệt là ở khả năng tiếp cận và xử lý kịp thời các phản ánh của người dân về những bất cập trong công tác bầu cử. Do đó, phát huy vai trò giám sát một cách thực chất, không hình thức sẽ giúp củng cố niềm tin của cử tri vào toàn bộ tiến trình bầu cử, đồng thời góp phần chống tiêu cực, sai phạm và bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân.

Một khía cạnh đổi mới nữa là tăng cường phối hợp giữa Mặt trận với các tổ chức chính trị - xã hội và cơ quan truyền thông, nhằm xây dựng những chiến lược tuyên truyền bầu cử hiệu quả, phản bác kịp thời quan điểm sai trái, xuyên tạc hay thông tin thất thiệt có thể ảnh hưởng đến nhận thức và quyết định của cử tri. Trong bối cảnh thông tin đa chiều trên các nền tảng số, việc đối thoại, giải thích, định hướng dư luận qua các kênh chính thống có tính chuyên sâu, phân tích thuyết phục là hết sức cần thiết để nâng cao chất lượng nhận thức chính trị và pháp luật của cử tri trước mỗi kỳ bầu cử.

Cuối cùng, đổi mới phương thức hoạt động của Mặt trận cần đi đôi với nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ Mặt trận ở các cấp, nhất là ở cơ sở, để họ không chỉ làm nhiệm vụ hành chính mà còn là “điểm tựa niềm tin” của cộng đồng. Điều này bao gồm cả việc tăng cường đào tạo, bồi dưỡng về pháp luật bầu cử, kỹ năng đối thoại, vận động cử tri, giám sát xã hội cũng như tạo điều kiện để Mặt trận phối hợp sâu rộng hơn với các cơ quan nghiên cứu, chuyên gia độc lập nhằm đưa ra những giải pháp mang tính khoa học, có căn cứ và sát thực tiễn.

Chỉ khi Mặt trận Tổ quốc đổi mới toàn diện hoạt động - từ tuyên truyền, vận động đến giám sát, phản biện và tiếp nhận ý kiến Nhân dân - vai trò của Mặt trận mới thực sự được phát huy một cách bền vững, sâu rộng trong công tác bầu cử, tạo ra những cuộc bầu cử không chỉ dân chủ về hình thức mà còn minh bạch, hiệu quả về nội dung; xứng đáng với mong muốn xây dựng một nền dân chủ xã hội chủ nghĩa “của dân, do dân, vì dân” trong thời đại mới.