AI và những góc khuất nhân sinh: Bài 2 - AI và cái bẫy vô hình giăng lối người yếu thế

Nước mắt thật rơi giữa ma trận ảo

Chị Trần Thị Nga (36 tuổi, Phú Thọ) – chủ kênh "Nga tích cực" – là một nhân chứng sống cho sự tàn nhẫn của kỷ nguyên AI. Cuối năm 2024, biến cố viêm cơ tim cấp khiến chị phải cắt bỏ cả tứ chi để giành giật sự sống. Với nghị lực phi thường, chị lên mạng livestream truyền cảm hứng.

Nhưng bi kịch ập đến theo cách không ai ngờ. Khi công nghệ Deepfake (giả mạo khuôn mặt/giọng nói) tràn lan, những hình ảnh AI giả dạng người tàn tật để câu like, xin tiền xuất hiện nhan nhản. Hệ quả là, chị Nga – một con người bằng xương bằng thịt – bị cộng đồng mạng nghi ngờ là... sản phẩm của AI.

Trong những buổi livestream gần đây, người phụ nữ kiên cường ấy đã phải rơi nước mắt. Chị buộc phải làm theo những yêu cầu đau lòng như "giơ tay cụt lên", "lết đi xem nào"... chỉ để chứng minh mình là người thật. AI tạo ra sự giả dối, nhưng nỗi đau nó gây ra cho nhân phẩm con người là thật.

Hình ảnh do AI tạo ra nhằm trục lợi. Ảnh chụp màn hình.

Không chỉ chị Nga, cộng đồng từng xôn xao trước hình ảnh "cô gái cụt tứ chi bán hàng online nuôi con" lấy đi bao nước mắt. Để rồi khi sự thật phơi bày: đó chỉ là sản phẩm chỉnh sửa của AI ghép mặt một cô gái lành lặn vào cơ thể khuyết tật nhằm trục lợi. Sự nhập nhèm thật - giả này đang giết chết lòng trắc ẩn của xã hội, khiến những người yếu thế thực sự bị đẩy vào thế cô lập.

Cú click chuột đánh cắp khoản tích lũy ít ỏi

Nếu Deepfake tấn công vào tinh thần, thì các thuật toán lừa đảo đang trực tiếp móc túi những người nghèo khổ nhất.

Chị Hoàng Hải Lý (Mê Linh, Hà Nội), một người khuyết tật nặng, sống nhờ công việc vót tăm và chút tiền trợ cấp ít ỏi. Số tiền tiết kiệm phòng khi ốm đau đã bốc hơi sạch sẽ sau một cuộc điện thoại.

Kẻ lừa đảo dùng AI giả giọng - mạo danh cán bộ xã, yêu cầu cập nhật sinh trắc học/tài khoản để nhận trợ cấp. Với vốn kiến thức công nghệ hạn chế và tâm lý sợ sệt uy quyền, chị Lý và hàng ngàn người cao tuổi, người khuyết tật khác đã sập bẫy.

Tọa đàm Công nghệ giúp người khuyết tật hòa nhập cộng đồng. Ảnh: Nhật Nam

Số liệu từ Bộ Công an cho thấy một bức tranh u ám: Năm 2024, Việt Nam ghi nhận hơn 6.000 vụ lừa đảo trực tuyến với thiệt hại 12.000 tỷ đồng. Chỉ 8 tháng đầu năm 2025, gần 1.500 vụ việc mới lại bị phát hiện.

Trong "đại dương" 78 triệu người dùng Internet tại Việt Nam, nhóm người yếu thế như những chiếc thuyền nan mỏng manh trước cơn sóng dữ của tội phạm công nghệ cao.

Định kiến từ "trí tuệ" máy móc

Sự nguy hiểm của AI với người yếu thế không chỉ đến từ kẻ xấu, mà đôi khi đến từ chính sự "vô tri" của thuật toán.

Anh Đức, một nhà tuyển dụng cho doanh nghiệp xã hội, đã sốc khi sử dụng một phần mềm hỗ trợ tuyển dụng tích hợp AI. Khi anh tìm kiếm hồ sơ lao động là người khuyết tật, hệ thống đưa ra nhận định dựa trên dữ liệu lịch sử: "Nhóm này có nhu cầu việc làm thấp".

Thực tế hoàn toàn trái ngược: Người khuyết tật luôn khát khao làm việc, nhưng rào cản nằm ở môi trường thiếu tiếp cận. Việc AI học theo dữ liệu cũ (vốn chứa đầy định kiến) đã vô tình củng cố sự phân biệt đối xử, gạt bỏ hồ sơ của người khuyết tật ngay từ “vòng gửi xe”. Chưa kể, những công việc phù hợp với họ như trực tổng đài, nhập liệu giờ đây cũng đang bị AI tranh giành khốc liệt.

Xây "pháo đài số" bảo vệ người yếu thế

"Chơi với dao có ngày đứt tay" – nhưng với AI, vết cắt có thể chí mạng nếu chúng ta không có cơ chế bảo vệ.

Đã đến lúc các tổ chức hội đặc thù (Hội Người khuyết tật, Hội Người cao tuổi...) cần xem xóa mù công nghệ cấp thiết ngang với xóa mù chữ. Những cảnh báo về Deepfake, về lừa đảo giả giọng cần được phổ cập đến từng thôn xóm, chứ không chỉ nằm trên mặt báo.

Các nền tảng công nghệ (Facebook, TikTok...) và cơ quan pháp luật cần có chế tài với các nội dung AI giả dạng người tàn tật trục lợi.

Và quan trọng nhất, mỗi người dùng Internet cần trang bị cho mình bộ lọc "ba không" trước các thông tin lạ: Không tin ngay - Không vội chia sẻ - Không chuyển tiền khi chưa xác thực.

Công nghệ sinh ra để phục vụ con người. Đừng để vì sự thiếu hiểu biết và buông lỏng quản lý mà AI trở thành "kẻ bắt nạt" tàn nhẫn nhất đối với những phận đời vốn đã nhiều thương tổn.