AI và những góc khuất nhân sinh: Bài 2 - AI và cái bẫy vô hình giăng lối người yếu thế
AI từng được kỳ vọng là "cánh tay nối dài" giúp người khiếm thị đọc sách, người khiếm thính giao tiếp. Nhưng ở mặt tối của thuật toán, công nghệ này đang trở thành con dao hai lưỡi. Và những người yếu thế – vốn đã chịu nhiều thiệt thòi – trở thành mục tiêu tấn công dễ tổn thương nhất.
Nước mắt thật rơi giữa ma trận ảo
Chị Trần Thị Nga (36 tuổi, Phú Thọ) – chủ kênh "Nga tích cực" – là một nhân chứng sống cho sự tàn nhẫn của kỷ nguyên AI. Cuối năm 2024, biến cố viêm cơ tim cấp khiến chị phải cắt bỏ cả tứ chi để giành giật sự sống. Với nghị lực phi thường, chị lên mạng livestream truyền cảm hứng.
Nhưng bi kịch ập đến theo cách không ai ngờ. Khi công nghệ Deepfake (giả mạo khuôn mặt/giọng nói) tràn lan, những hình ảnh AI giả dạng người tàn tật để câu like, xin tiền xuất hiện nhan nhản. Hệ quả là, chị Nga – một con người bằng xương bằng thịt – bị cộng đồng mạng nghi ngờ là... sản phẩm của AI.
Trong những buổi livestream gần đây, người phụ nữ kiên cường ấy đã phải rơi nước mắt. Chị buộc phải làm theo những yêu cầu đau lòng như "giơ tay cụt lên", "lết đi xem nào"... chỉ để chứng minh mình là người thật. AI tạo ra sự giả dối, nhưng nỗi đau nó gây ra cho nhân phẩm con người là thật.
 |
| Hình ảnh do AI tạo ra nhằm trục lợi. Ảnh chụp màn hình. |
Không chỉ chị Nga, cộng đồng từng xôn xao trước hình ảnh "cô gái cụt tứ chi bán hàng online nuôi con" lấy đi bao nước mắt. Để rồi khi sự thật phơi bày: đó chỉ là sản phẩm chỉnh sửa của AI ghép mặt một cô gái lành lặn vào cơ thể khuyết tật nhằm trục lợi. Sự nhập nhèm thật - giả này đang giết chết lòng trắc ẩn của xã hội, khiến những người yếu thế thực sự bị đẩy vào thế cô lập.
Cú click chuột đánh cắp khoản tích lũy ít ỏi
Nếu Deepfake tấn công vào tinh thần, thì các thuật toán lừa đảo đang trực tiếp móc túi những người nghèo khổ nhất.
Chị Hoàng Hải Lý (Mê Linh, Hà Nội), một người khuyết tật nặng, sống nhờ công việc vót tăm và chút tiền trợ cấp ít ỏi. Số tiền tiết kiệm phòng khi ốm đau đã bốc hơi sạch sẽ sau một cuộc điện thoại.
Kẻ lừa đảo dùng AI giả giọng - mạo danh cán bộ xã, yêu cầu cập nhật sinh trắc học/tài khoản để nhận trợ cấp. Với vốn kiến thức công nghệ hạn chế và tâm lý sợ sệt uy quyền, chị Lý và hàng ngàn người cao tuổi, người khuyết tật khác đã sập bẫy.
 |
| Tọa đàm Công nghệ giúp người khuyết tật hòa nhập cộng đồng. Ảnh: Nhật Nam |
Số liệu từ Bộ Công an cho thấy một bức tranh u ám: Năm 2024, Việt Nam ghi nhận hơn 6.000 vụ lừa đảo trực tuyến với thiệt hại 12.000 tỷ đồng. Chỉ 8 tháng đầu năm 2025, gần 1.500 vụ việc mới lại bị phát hiện.
Trong "đại dương" 78 triệu người dùng Internet tại Việt Nam, nhóm người yếu thế như những chiếc thuyền nan mỏng manh trước cơn sóng dữ của tội phạm công nghệ cao.
Định kiến từ "trí tuệ" máy móc
Sự nguy hiểm của AI với người yếu thế không chỉ đến từ kẻ xấu, mà đôi khi đến từ chính sự "vô tri" của thuật toán.
Anh Đức, một nhà tuyển dụng cho doanh nghiệp xã hội, đã sốc khi sử dụng một phần mềm hỗ trợ tuyển dụng tích hợp AI. Khi anh tìm kiếm hồ sơ lao động là người khuyết tật, hệ thống đưa ra nhận định dựa trên dữ liệu lịch sử: "Nhóm này có nhu cầu việc làm thấp".
Thực tế hoàn toàn trái ngược: Người khuyết tật luôn khát khao làm việc, nhưng rào cản nằm ở môi trường thiếu tiếp cận. Việc AI học theo dữ liệu cũ (vốn chứa đầy định kiến) đã vô tình củng cố sự phân biệt đối xử, gạt bỏ hồ sơ của người khuyết tật ngay từ “vòng gửi xe”. Chưa kể, những công việc phù hợp với họ như trực tổng đài, nhập liệu giờ đây cũng đang bị AI tranh giành khốc liệt.
Xây "pháo đài số" bảo vệ người yếu thế
"Chơi với dao có ngày đứt tay" – nhưng với AI, vết cắt có thể chí mạng nếu chúng ta không có cơ chế bảo vệ.
Đã đến lúc các tổ chức hội đặc thù (Hội Người khuyết tật, Hội Người cao tuổi...) cần xem xóa mù công nghệ cấp thiết ngang với xóa mù chữ. Những cảnh báo về Deepfake, về lừa đảo giả giọng cần được phổ cập đến từng thôn xóm, chứ không chỉ nằm trên mặt báo.
Các nền tảng công nghệ (Facebook, TikTok...) và cơ quan pháp luật cần có chế tài với các nội dung AI giả dạng người tàn tật trục lợi.
Và quan trọng nhất, mỗi người dùng Internet cần trang bị cho mình bộ lọc "ba không" trước các thông tin lạ: Không tin ngay - Không vội chia sẻ - Không chuyển tiền khi chưa xác thực.
Công nghệ sinh ra để phục vụ con người. Đừng để vì sự thiếu hiểu biết và buông lỏng quản lý mà AI trở thành "kẻ bắt nạt" tàn nhẫn nhất đối với những phận đời vốn đã nhiều thương tổn.
| AI đã không còn là câu chuyện viễn tưởng. Nó đang hiện hữu tàn nhẫn trong quyết định sa thải nhân sự tuổi 30, trong giọt nước mắt của người khuyết tật bị Deepfake mạo danh, và trong những thuật toán "móc túi" công nhân nghèo qua màn hình điện thoại. Trước ánh sáng 4.0, ai sẽ nhìn thấu những khoảng tối phía sau? Loạt bài “AI và những góc khuất nhân sinh” là lời kêu gọi về việc kiến tạo những "lá chắn" văn hóa và kỹ năng để bảo vệ giá trị con người trong kỷ nguyên số. AI và những góc khuất nhân sinh: Bài 1 - Ai sẽ bị bỏ lại phía sau? |
Đọc nhiều
Liên quan
Tin mới hơn
Người đồng nghiệp tận tâm ở bộ phận "soi lỗi" linh kiện hàng không
Ở bộ phận Kiểm tra không phá hủy (NDT) của Công ty TNHH Universal Alloy Corporation Vietnam (UACV) Đà Nẵng, anh Nguyễn Bá Duy được đồng nghiệp quý bởi tính điềm đạm, cẩn thận và luôn sẵn sàng hỗ trợ mọi người trong công việc. Với anh, làm nghề kỹ thuật quan trọng nhất là sự chính xác và tinh thần trách nhiệm trong từng chi tiết nhỏ.
Nghệ nhân Ưu tú Dương Lai: Giữ được văn hóa là giữ được gốc rễ của dân tộc mình
Giữa nhịp sống hối hả của xã hội hiện đại, ở làng Tak Kót, xã Trà Liên, TP. Đà Nẵng vẫn có người nghệ nhân lặng lẽ gìn giữ những thanh âm cồng chiêng, những sản phẩm đan lát truyền thống của đồng bào Co. Đó là Nghệ nhân Ưu tú Dương Lai. Không chỉ là “kho tàng sống” về văn hóa, ông còn là người có uy tín, có nhiều đóng góp quan trọng đối với sự phát triển của xã vùng cao Trà Liên.
Công nhân Hải Phòng “cháy” cùng ngày hội hơn 3.000 người
Trong không khí sôi nổi của Tháng Công nhân năm 2026, sáng 10.5, hơn 3.000 đoàn viên, người lao động tại các khu công nghiệp Hải Phòng đã cùng hội tụ tại Công viên Central Park VSIP Hải Phòng để tham gia “Ngày hội Công nhân Hải Phòng năm 2026”. Với hàng loạt hoạt động phong phú, có quy mô lớn đã cho thấy bước chuyển mạnh mẽ trong tư duy chăm lo người lao động của tổ chức Công đoàn.
Tin tức khác
Công nhân Đà Nẵng kiến nghị gỡ khó tiếp cận nhà ở xã hội
Tại buổi tiếp xúc, đối thoại giữa Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Đoàn đại biểu Quốc hội, Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng với đoàn viên, người lao động năm 2026 diễn ra sáng 9.5, nhiều công nhân bày tỏ mong muốn được tiếp cận nhà ở xã hội với mức giá phù hợp hơn, đồng thời kiến nghị đơn giản thủ tục mua nhà.
“Vườn cây Công đoàn”: Nơi công nhân thêm yêu nhà máy của mình
Từ những dải đất hoang hóa quanh nhà máy, anh Phan Bốn, nhân viên bảo vệ tại Công ty TNHH Da Nang Plastic cùng đoàn viên công đoàn đã vun trồng nên “Vườn cây Công đoàn” xanh mát, trĩu quả. Không chỉ tạo cảnh quan thân thiện, mô hình còn góp phần giữ việc làm, gắn kết người lao động và lan tỏa tinh thần sẻ chia trong doanh nghiệp.
Khi âm nhạc hóa thành nhịp cầu giữ gìn văn hóa
Giữa bản làng Arớh, xã Tây Giang, TP. Đà Nẵng, tiếng sáo corotóoc của già Bríu Pố vẫn ngân lên mộc mạc, da diết như nhịp thở của đại ngàn. Ở tuổi 77, người già làng minh triết ấy không chỉ là “kho tư liệu sống” về văn hóa Cơ Tu, mà còn lặng lẽ mở lối sinh kế, tiếp sức cho bà con vươn lên từ chính núi rừng quê hương.
Người lao động ngành Khoa học và Công nghệ: Từ người vận hành đến chủ thể kiến tạo tri thức
Người lao động ngành Khoa học và Công nghệ (KH&CN) không chỉ là lực lượng vận hành hệ thống, mà phải là những kiến trúc sư kiến tạo tri thức, những người tiên phong dẫn dắt quá trình chuyển đổi số quốc gia.
Bảo đảm an toàn lao động và chăm lo người lao động tại Nhà máy A31
Với quan điểm vì con người, coi con người vừa là động lực, vừa là mục tiêu của sự phát triển, toàn Quân chủng phải tập trung đổi mới quản lý, nâng cao hiệu quả công tác an toàn, vệ sinh lao động, đặc biệt là trong kỷ nguyên số để bảo vệ tính mạng, sức khỏe người lao động và tài sản của Nhà nước, Quân đội.
Góp việc nhỏ, làm nên điều bền bỉ
Ở xã Gò Nổi, thành phố Đà Nẵng, những hoạt động vì cộng đồng của Hội Liên hiệp Phụ nữ không bắt đầu từ những chương trình lớn, mà được duy trì từ các việc làm giản dị hằng ngày. Sự kiên trì trong cách làm, cùng tinh thần chung tay của hội viên, đã tạo nên nguồn lực ổn định để hỗ trợ những hoàn cảnh khó khăn.