Bài 4: Công ước Hà Nội - Lá chắn toàn cầu chống tội phạm mạng và bảo vệ người yếu thế

Trước thực trạng này, Công ước Hà Nội - một văn kiện pháp lý quốc tế đầu tiên về chống tội phạm mạng do Liên hợp quốc khởi xướng và được thông qua tại Việt Nam vào năm 2025, đã trở thành một dấu mốc mang tính đột phá. Đây không chỉ là bước tiến trong nỗ lực toàn cầu chống lại tội phạm mạng, mà còn là biểu tượng cho tinh thần hợp tác quốc tế, bảo vệ con người trong thời đại số.

Công ước Hà Nội không chỉ đặt nền móng pháp lý cho việc hình sự hóa các hành vi phạm tội mạng như truy cập trái phép, can thiệp dữ liệu, gian lận điện tử, lừa đảo qua mạng, phát tán nội dung độc hại… mà còn thiết lập cơ chế hợp tác xuyên quốc gia, bao gồm trao đổi thông tin, dẫn độ, hỗ trợ điều tra và thu hồi tài sản phạm pháp.

Chủ tịch nước Lương Cường, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres và các đại biểu tại Lễ mở ký Công ước Hà Nội - Ảnh VGP/Hải Minh

Điểm đặc biệt của Công ước này là sự cân bằng giữa an ninh mạng và quyền con người. Khi thực thi các biện pháp kỹ thuật, giám sát hay truy vết tội phạm, các quốc gia phải tôn trọng quyền riêng tư, quyền tự do biểu đạt và dữ liệu cá nhân của công dân – một điều kiện then chốt để duy trì một môi trường mạng lành mạnh, công bằng và nhân văn.

Lừa đảo trực tuyến: Mối đe dọa cấp thiết cần hành động

Tại Việt Nam, số vụ lừa đảo trực tuyến đã tăng mạnh trong những năm gần đây. Theo thống kê của Bộ Công an, chỉ trong 6 tháng đầu năm 2025, cả nước ghi nhận hơn 9.800 vụ việc liên quan đến lừa đảo qua mạng, với tổng thiệt hại lên đến hàng nghìn tỷ đồng. Những thủ đoạn tinh vi như giả mạo nhân viên ngân hàng, công an, deepfake người thân, lừa đầu tư tiền ảo… đang trở nên phổ biến.

Trong khi người trẻ có thể phát hiện và tránh được phần nào, thì đối tượng yếu thế không am hiểu công nghệ thường không có đủ kỹ năng để nhận biết và tự bảo vệ mình. Theo báo cáo an ninh mạng Việt Nam 2024 có 83% các vụ lừa đảo trực tuyến nhắm vào người có hiểu biết công nghệ thấp, trung bình mỗi nạn nhân mất từ 10 đến 35 triệu đồng, cá biệt có trường hợp mất cả trăm triệu do deepfake giọng nói hoặc mạo danh.

Số vụ lừa đảo trực tuyến đã tăng mạnh trong những năm gần đây tại Việt Nam. Ảnh minh họa

Khi bị tổn thương, đối tượng yếu thế luôn bị tổn thương kép. Thiệt hại về kinh tế do thu nhập vốn đã thấp, nên mất tiền đồng nghĩa mất luôn khả năng chi trả thuốc men, sinh hoạt, học phí, bản thân họ khó tiếp cận hỗ trợ pháp lý tiền mất gần như không thể lấy lại kèm theo đó họ vốn tự ti nay mang tâm lý e ngại khiến họ ít trình báo, dẫn đến không được bảo vệ. Và cùng với đó là thiệt hại về tổn thương tâm lý như lo sợ, hoảng loạn, mất niềm tin. Nạn nhân là người khuyết tật, người già thường mô tả sau khi bị lừa đảo: bị mất ngủ kéo dài, luôn cảm thấy căng thẳng, lo âu, thậm chí không dám sử dụng điện thoại hay mạng xã hội nữa.

Một nghiên cứu tại châu Á năm 2023 ghi nhận: 40% người cao tuổi bị lừa đảo trực tuyến có dấu hiệu khủng hoảng tâm lý kéo dài ít nhất 3 tháng. Chính vì vậy, việc triển khai các giải pháp cụ thể, mang tính công nghệ kết hợp với giáo dục, pháp luật và cộng đồng là vô cùng cần thiết.

Ông Ngô Minh Hiếu (hay gọi là Hiếu PC) - một chuyên gia về an toàn thông tin người Việt Nam,đã nhiều lần nói rõ về tầm quan trọng của an ninh mạng đối với người dùng yếu thế. Ông Hiếu từng cảnh báo rằng "chỉ cần bị lộ tên người dùng hoặc email, số điện thoại" thôi, kẻ xấu đã có thể tìm được các thông tin cá nhân, từ đó dựng các chiêu lừa đảo tinh vi, như giả danh shipper, ngân hàng, công an, để chiếm đoạt tiền. Vì vậy trong kỷ nguyên dữ liệu, bảo mật cá nhân không còn là lựa chọn mà là kỹ năng sinh tồn.

Ông Ngô Minh Hiếu - Hiếu PC (ảnh dưới) tham gia một Podcast về chủ đề "An toàn không gian mạng".

Không chỉ cảnh báo, ông Hiếu PC còn chủ động thành lập Chống Lừa Đảo (Scam Fighter) - tổ chức phi lợi nhuận nhằm giúp người dùng phổ thông nhận diện, tránh lừa đảo online, lọc website và các ứng dụng nguy hiểm, nhằm bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Với Hiếu PC- ông coi an ninh mạng như một “trách nhiệm chung của toàn dân” không chỉ của chuyên gia hay doanh nghiệp, và rằng mọi người, dù ít hiểu biết, đều có thể trở thành “lá chắn” bảo vệ chính mình và cộng đồng trước tội phạm mạng”.

AI và cộng đồng: Những “vũ khí mềm” chống tội phạm mạng

Trong tinh thần Công ước Hà Nội, các quốc gia, tổ chức và doanh nghiệp hoàn toàn có thể cùng nhau tạo nên hệ thống phòng thủ mạng vững chắc, trong đó AI và cộng đồng đóng vai trò trung tâm. Một số giải pháp cần được triển khai bao gồm: Phát triển hệ thống cảnh báo thông minh sử dụng AI để phát hiện, phân tích và chặn trước hành vi lừa đảo, giả mạo, hoặc truyền bá thông tin sai lệch.

Thiết lập trung tâm hỗ trợ nạn nhân lừa đảo mạng, với đường dây nóng, chatbot tư vấn và đội ngũ luật sư, chuyên gia công nghệ để bảo vệ đặc biệt cho người yếu thế. Song song với đó, cần chủ động tổ chức chiến dịch truyền thông cộng đồng, giáo dục kỹ năng số và nhận biết rủi ro mạng cho học sinh, người cao tuổi, người lao động nhập cư, phụ nữ vùng sâu vùng xa… Xây dựng mạng lưới “cảnh báo cộng đồng”, nơi người dân có thể chia sẻ, báo cáo các trường hợp lừa đảo, giúp nhau cảnh giác – như “biến người dùng thành lá chắn đầu tiên”.

Tất cả những giải pháp trên không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại cho người dân, mà còn phù hợp với tinh thần mà Công ước Hà Nội đã đặt ra: bảo vệ người dân khỏi tội phạm công nghệ, nhưng vẫn tôn trọng quyền con người, tạo ra một không gian mạng an toàn và công bằng cho tất cả.

Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang ký Công ước của Liên hợp quốc về Chống tội phạm mạng. Ảnh: Phương Hoa/TTXVN

Là quốc gia đăng cai hội nghị thông qua Công ước Hà Nội, Việt Nam đang có cơ hội trở thành hình mẫu đi đầu trong thực thi công ước này. Nhưng điều đó không chỉ dừng ở ký kết. Việt Nam cần: Nội luật hóa Công ước thành quy định cụ thể trong luật an ninh mạng, hình sự, dữ liệu cá nhân…Tăng cường đầu tư vào đào tạo lực lượng kỹ thuật, pháp lý và tư pháp để xử lý tội phạm mạng chuyên sâu.

Cần có chế tài khuyến khích các doanh nghiệp công nghệ tham gia vào hệ sinh thái bảo vệ người dùng, nhất là nhóm dễ bị tổn thương, thúc đẩy hợp tác mạnh mẽ với các quốc gia khác, đặc biệt trong việc truy vết, dẫn độ và chia sẻ thông tin về tội phạm mạng.

Một môi trường mạng an toàn là quyền của tất cả

Công ước Hà Nội không chỉ là một công cụ pháp lý. Đó là tuyên ngôn mạnh mẽ rằng: mọi công dân dù mạnh hay yếu, giàu hay nghèo, giỏi công nghệ hay không, đều có quyền được sống và làm việc trong một môi trường mạng an toàn.

Chống tội phạm mạng, đặc biệt là các hành vi lừa đảo tinh vi, không còn là chuyện của riêng lực lượng chức năng. Đó là trách nhiệm chung của toàn xã hội - từ nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức xã hội cho đến từng người dân.

Chúng ta không thể để người yếu thế bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên số. Và Công ước Hà Nội chính là cơ hội, là công cụ, là lời cam kết quốc tế để cùng nhau bảo vệ người yếu thế bằng hành động, bằng pháp luật, bằng công nghệ, và trên hết, bằng sự đoàn kết.