AI và những góc khuất nhân sinh: Bài 1 - Ai sẽ bị bỏ lại phía sau?

Khi tôi ngỡ ngàng gọi hỏi, Hoa cười chua chát: "Sếp cho nghỉ hưu non ở tuổi 30 rồi. Giờ họ có kế toán AI: làm việc 24/7, không lương, không đòi hỏi chế độ, lại chẳng bao giờ sai số".

Câu chuyện của Hoa không cá biệt, nó đang diễn ra nhan nhản trong mọi ngóc ngách của thị trường lao động Việt Nam.

Khi "cổ cồn trắng" cũng lung lay

Không chỉ riêng tôi giật mình trước tình cảnh của Hoa. Một báo cáo gần đây của Liên hợp quốc (UN) đã đưa ra con số khiến bất kỳ ai cũng phải suy ngẫm: Khoảng 40% việc làm toàn cầu sẽ chịu tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) trong thập kỷ tới.

AI đang thực sự "tấn công" vào những công việc vốn được coi là ổn định. Đối tượng bị nhắm đến đầu tiên không phải là lao động chân tay, mà là những việc có tính quy tắc, lặp lại và dựa trên dữ liệu: từ nhập liệu, kiểm kê, đến hỗ trợ hành chính, soạn thảo văn bản và dịch vụ khách hàng...

Nếu trước đây, máy móc thay thế cơ bắp, thì nay, AI đang dần thay thế một phần não bộ trong các tác vụ logic. Những nhân viên văn phòng "sáng cắp ô đi, tối cắp ô về" với bộ kỹ năng cũ kỹ đang đứng trước nguy cơ bị đào thải khốc liệt nhất.

Bức tranh sáng - tối đan xen

Tuy nhiên, nhìn nhận AI như một "kẻ cướp việc làm" sẽ là một cái nhìn phiến diện. Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) từng dự báo: Đến năm 2030, dù 92 triệu việc làm có thể biến mất, nhưng sẽ có khoảng 78 triệu công việc mới được sinh ra để bù đắp.

Thị trường lao động không chết đi, nó chỉ đang tái cấu trúc mạnh mẽ. Tại Việt Nam, làn sóng này đang cuộn trào hơn bao giờ hết.

Nhiều công ty tại Mỹ sử dụng AI để thay thế cho những công việc do con người đảm nhiệm.

Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới (World Bank), giá trị bổ sung do AI mang lại cho Việt Nam có thể lên tới 79,3 tỷ USD vào năm 2030, tương đương gần 12% GDP.

Dữ liệu từ thị trường tuyển dụng giai đoạn 2020-2023 cũng cho thấy, nhu cầu nhân sự cho các vị trí như lập trình viên, chuyên gia dữ liệu, AI tăng trưởng nóng khoảng 35% mỗi năm.

AI giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí, tăng năng suất, từ đó tạo ra thặng dư để tái đầu tư và phát triển những nhóm việc làm chất lượng cao hơn. Nhưng, điều này cũng đồng nghĩa với việc "miếng bánh" ngon sẽ chỉ dành cho những người biết cầm dao nĩa đúng cách.

Từ kinh tế đến nghệ thuật

Sự xâm lấn của AI không dừng lại ở các con số kinh tế, nó đã len lỏi vào nghệ thuật.

Gần đây, ca khúc "Say một đời vì em" gây xôn xao cộng đồng mạng. Tác phẩm của Ken Quách và HuongMyBông có sự hỗ trợ từ AI và phần giọng hát mở đầu cũng do AI thể hiện. Điều này đặt ra câu hỏi lớn về ranh giới sáng tạo.

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung - cha đẻ của những bản hit đình đám - đã thẳng thắn nhận định: "Những gì AI tạo ra chỉ nên xem là sản phẩm công nghệ, không thể gọi là tác phẩm nghệ thuật". Theo anh, AI thực chất là một cỗ máy tổng hợp và xử lý logic từ dữ liệu khổng lồ.

"Nghệ thuật đòi hỏi sự sáng tạo và rung cảm - những yếu tố phi logic mà AI không thể có được. Kết quả của AI không thể sánh với tác phẩm được hình thành từ cảm xúc và trí tưởng tượng, từ trái tim nóng hổi của con người", nhạc sĩ nhấn mạnh.

Đây chính là "chốt chặn" cuối cùng và cũng là lợi thế lớn nhất của con người: Trí tuệ cảm xúc và sự sáng tạo. Những nghề nghiệp đòi hỏi sự thấu cảm như chăm sóc sức khỏe, giáo dục, tâm lý, hay kỹ năng thủ công tinh xảo... vẫn là vùng đất mà AI chưa thể xâm phạm hoàn toàn.

Ca khúc "Say một đời vì em" được dựng bằng AI

Nguy cơ bất bình đẳng

Thách thức lớn nhất mà Việt Nam phải đối mặt không chỉ là mất việc, mà là sự gia tăng bất bình đẳng.

Với phần lớn lực lượng lao động vẫn thuộc khu vực nông nghiệp, sản xuất truyền thống hoặc dịch vụ đơn giản, nguy cơ bị "bỏ lại phía sau" là hiện hữu.

Lợi ích của AI đang có xu hướng dồn về nhóm lao động kỹ năng cao, thạo công nghệ. Trong khi đó, lao động phổ thông, người nghèo, người lớn tuổi... dễ bị đẩy ra bên lề xã hội nếu không được trang bị "tấm khiên" kỹ năng mới.

Thị trường lao động đang gửi đi một thông điệp đanh thép: Sự ổn định không còn nằm ở "biên chế" hay "hợp đồng dài hạn", mà nằm ở khả năng linh hoạt và tái đào tạo liên tục.

Lời giải nào cho bài toán sinh kế?

AI vừa là đòn bẩy, vừa là hố sâu ngăn cách. Để không bị cơn lốc này cuốn trôi, chúng ta cần hành động ngay từ bây giờ, thay vì ngồi chờ đợi:

Về phía Chính phủ: Cần những chính sách an sinh linh hoạt, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cho nhóm yếu thế, đảm bảo "không ai bị bỏ lại" trong cuộc cách mạng số.

Về phía giáo dục: Đã đến lúc thay đổi tư duy dạy và học. Không chỉ dạy kiến thức, phải dạy tư duy sáng tạo, kỹ năng số và đặc biệt là kỹ năng mềm - thứ vũ khí duy nhất giúp con người chiến thắng máy móc.

Về phía người lao động: Sự học không dừng lại ở tấm bằng đại học. Tự đào tạo, nâng cấp bản thân là con đường duy nhất để trụ vững.

Cánh cửa này đóng lại sẽ có cánh cửa khác mở ra. AI có thể lấy đi công việc của một kế toán nhập liệu, nhưng sẽ tạo ra nhu cầu cho một chuyên gia phân tích dữ liệu tài chính. Vấn đề là, bạn có đủ dũng cảm và kỹ năng để bước qua cánh cửa mới đó hay không?

Kỳ 2: AI và cái bẫy vô hình giăng lối người yếu thế