Khi âm nhạc hóa thành nhịp cầu giữ gìn văn hóa

Những giai điệu của tình yêu giữa đại ngàn

Chúng tôi gặp già Bríu Pố trong căn nhà nhỏ nép mình bên sườn núi, không gian vẫn còn phảng phất dấu vết của trận hỏa hoạn xảy ra vào cuối năm ngoái. Dẫu vậy, giữa những mất mát, già vẫn giữ được sự điềm tĩnh hiếm có. Già chậm rãi lấy ra cây sáo corotóoc vừa làm lại, nâng niu như nâng niu chính ký ức đời mình.

Già làng Bríu Pố tâm huyết bảo tồn văn hóa dân tộc Cơ Tu.

Ống sáo bằng trúc dài hơn bốn gang tay, thân được chạm khắc hoa văn tinh xảo, nổi bật với lỗ vuông đặc trưng ở giữa. Khi già đưa sáo lên môi, một làn điệu vang lên mộc mạc mà sâu xa. Âm thanh ấy không chỉ là tiếng nhạc, mà như lời tự sự của núi rừng, gợi về những mối tình xưa của người Cơ Tu, nơi tiếng sáo từng là nhịp cầu “se duyên”.

“Ngày xưa, chàng trai nào thổi sáo corotóoc hay thì dễ tìm được vợ. Nhiều cô gái mến tài mà thương, kết thành đôi lứa hạnh phúc”, già cười hiền. Với già, sáo không đơn thuần là nhạc cụ, mà là tiếng lòng, là cách người trẻ gửi gắm tình cảm trong những đêm trăng giữa đại ngàn. Những giai điệu ấy theo năm tháng, trở thành ký ức chung của cả cộng đồng.

Điều đặc biệt ở già Bríu Pố không chỉ nằm ở khả năng biểu diễn, mà còn ở nền tảng tri thức hiếm có. Già là người Cơ Tu đầu tiên tại địa phương có bằng đại học. Chính nền tảng ấy giúp già không chỉ hiểu sâu, mà còn biết cách hệ thống hóa, lưu giữ văn hóa dân tộc một cách bài bản.

Không dừng lại ở biểu diễn, già còn thành thạo trong việc chế tác nhạc cụ. Từ khâu chọn nguyên liệu, tạo hình đến việc “chỉnh âm”, tất cả đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm. Với già, mỗi nhạc cụ là một “thực thể có hồn”, cần được hiểu và trân trọng.

Người “truyền lửa” văn hóa Cơ Tu

Rời ngôi nhà nhỏ, chúng tôi theo chân già men theo con đường đất dẫn về trung tâm làng. Nhà Gươl hiện ra như điểm tựa văn hóa của cộng đồng Cơ Tu giữa đại ngàn. Tại đây, già lấy ra chiếc tù và bằng sừng trâu đã nhẵn bóng theo thời gian.

Âm thanh tù và cất lên trầm, dài và vọng xa, như xuyên không, len lỏi vào từng nếp nhà, từng triền rừng. Đó không chỉ là âm thanh báo hiệu, mà còn là nhịp kết nối cộng đồng trong những dịp lễ hội, họp làng. Già khép mắt, thả hồn theo từng nhịp hơi, như hòa mình vào thanh âm của núi rừng.

Nhiều năm qua, già Bríu Pố đã lặng lẽ đi khắp các bản làng để học hỏi, sưu tầm những giá trị văn hóa của dân tộc mình. Những chuyến đi giúp già tích lũy tri thức, đồng thời “gom nhặt” lại từng mảnh ký ức có nguy cơ bị lãng quên giữa nhịp sống đổi thay.

Trước đây, toàn bộ những hiểu biết ấy được già cẩn thận ghi chép trong nhiều cuốn sổ tay đã ngả màu theo năm tháng. Từ cách chế tác nhạc cụ, các làn điệu cổ cho đến phong tục, nghi lễ… tất cả từng được lưu giữ như một kho tư liệu quý. Thế nhưng, trận hỏa hoạn đã cuốn đi gần như toàn bộ những cuốn sổ ấy. Nhắc lại chuyện cũ, già chỉ trầm giọng: “Mất thì tiếc, nhưng cái gì còn nhớ được thì làm lại, dạy lại cho con cháu”.

Không chỉ âm nhạc, già còn là một nghệ nhân điêu khắc có tiếng. Trong nhiều năm, già đã sáng tác hàng trăm tác phẩm tượng, phù điêu, cột lễ, cây nêu, đồng thời tham gia phục dựng nhiều nhà Gươl, nhà dài. Năm 2019, già đoạt giải Nhất Hội trại sáng tác điêu khắc tượng gỗ người Cơ Tu tại TP. Đà Nẵng với tác phẩm “Mẹ rừng”. Cùng trong thời gian này, già vinh dự được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú.

Những buổi chiều, trong nhà Gươl, già kiên nhẫn hướng dẫn lớp trẻ cách thổi sáo, cảm nhận nhịp điệu, hiểu về văn hóa của chính dân tộc mình. Nhiều thanh niên trong làng, từ chỗ thờ ơ, nay đã biết cầm sáo, biết đánh chiêng và quan trọng hơn là biết tự hào về bản sắc của mình.

Đồng bào Cơ Tu múa tân tung dá da.

“Vua ba kích” đánh thức đất rừng

Không chỉ là người “giữ hồn” văn hóa, già Bríu Pố còn là một trong những người tiên phong phát triển kinh tế tại địa phương. Trong những lần băng rừng, đi rẫy, nhìn thấy cây ba kích tím quý bị khai thác nhỏ lẻ, già mạnh dạn đưa về trồng thử nghiệm.

Từ những vụ thu hoạch đầu tiên, già bán sản phẩm cho người dân trong vùng và du khách đến tham quan. Có thời điểm, giá ba kích lên đến hơn 500.000 đồng mỗi cân, mang lại nguồn thu đáng kể. Không dừng lại ở bán thô, già còn phơi khô, ngâm rượu để nâng giá trị sản phẩm, tạo nguồn thu ổn định hơn.

Khi mô hình thành công, già không giữ riêng cho gia đình mà chủ động chia sẻ kinh nghiệm với bà con. Từ vài hộ ban đầu, mô hình dần được nhân rộng, giúp nhiều gia đình có thêm thu nhập. “Mình làm được thì phải giúp bà con cùng làm, dìu nhau vươn lên để bản làng đều no ấm”, già nói.

Từ tiếng sáo mộc mạc của tuổi trẻ, đến hành trình bền bỉ gìn giữ văn hóa và mở lối sinh kế cho cộng đồng, già Bríu Pố đã trở thành một biểu tượng đẹp nơi vùng cao Tây Giang. Hành trình của già lặng lẽ nhưng bền bỉ, già không chỉ giữ lại hồn cốt văn hóa Cơ Tu, mà còn góp phần thắp lên niềm tin và ý chí vươn lên cho bản làng giữa đại ngàn hôm nay.

Nguồn: Chuyên trang Dân tộc và Phát triển/Báo VietNamNet