Đổi mới cách công đoàn tham gia quản lý, giám sát công tác an toàn, vệ sinh lao động trong kỷ nguyên số

Hội thảo được tổ chức trong khuôn khổ chuỗi hoạt động hưởng ứng Tháng hành động về ATVSLĐ năm 2026, với sự tham dự của hơn 100 đại biểu của các Liên đoàn Lao động địa phương, Công đoàn ngành Trung ương và tương đương, các cơ quan liên quan.

Đây không chỉ là hoạt động chuyên đề thường niên mà còn là diễn đàn quan trọng nhằm nhận diện những thách thức mới, đồng thời đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ người lao động trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra sâu rộng.

Toàn cảnh Hội thảo “Công đoàn đổi mới và nâng cao hiệu quả công tác an toàn, vệ sinh lao động trong kỷ nguyên số”. Ảnh: Phi Long

Bài toán quản trị trong điều kiện mới

Phó Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam Ngọ Duy Hiểu nhấn mạnh, chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản thị trường lao động, kéo theo sự xuất hiện của nhiều hình thức việc làm mới, linh hoạt hơn nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn đối với sức khỏe và an toàn của người lao động. Không chỉ các bệnh nghề nghiệp truyền thống, các vấn đề như căng thẳng tâm lý, rối loạn giấc ngủ, stress công nghệ đang gia tăng và trở thành thách thức mới trong quản lý lao động .

Thực tế cho thấy, khi công nghệ số xóa nhòa ranh giới giữa thời gian làm việc và nghỉ ngơi, nhiều người lao động phải duy trì trạng thái “kết nối liên tục”, làm việc kéo dài quá thời gian quy định. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến năng suất lao động mà còn tác động tiêu cực đến sức khỏe thể chất và tinh thần. Trong khi đó, các nền tảng số vận hành dựa trên thuật toán với cơ chế phân công, đánh giá và trả công chưa thực sự minh bạch, khiến người lao động khó kiểm soát điều kiện làm việc của mình.

Phó Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam Ngọ Duy Hiểu phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: Phi Long

Những biến đổi này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi cách tiếp cận trong công tác ATVSLĐ. Nếu như trước đây, quản lý chủ yếu dựa trên kiểm tra, giám sát trực tiếp và xử lý sau sự cố, thì trong bối cảnh mới, cần chuyển sang mô hình quản trị rủi ro chủ động, dựa trên dữ liệu và công nghệ.

Các ý kiến tại hội thảo đều thống nhất rằng, trong kỷ nguyên số, việc ứng dụng công nghệ không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để nâng cao hiệu quả công tác ATVSLĐ. Theo các chuyên gia, chuyển đổi số cho phép mở rộng khả năng giám sát, phân tích và dự báo rủi ro, từ đó giúp phòng ngừa tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp một cách chủ động hơn.

GS.TS Lê Vân Trình, Chủ tịch Hội Khoa học kỹ thuật ATVSLĐ Việt Nam cho rằng, sự phát triển của kinh tế số kéo theo sự gia tăng nhanh chóng của lực lượng lao động phi truyền thống như lao động tự do, lao động nền tảng. Đây là nhóm lao động có tính linh hoạt cao nhưng thiếu ổn định, ít được bảo vệ bởi hệ thống pháp luật hiện hành. Đồng thời, họ phải đối mặt với nhiều rủi ro mới như áp lực công nghệ, làm việc quá giờ, nguy cơ kiệt sức và các vấn đề sức khỏe tâm lý.

TS. Nguyễn Anh Thơ, Viện trưởng Viện Khoa học An toàn và Vệ sinh lao động phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: Phi Long

Trong khi đó, TS. Nguyễn Anh Thơ, Viện trưởng Viện Khoa học ATVSLĐ, nhấn mạnh vai trò của công nghệ trong việc chuyển đổi mô hình quản lý. Theo ông, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), cảm biến thông minh và hệ thống giám sát thời gian thực có thể giúp phát hiện sớm các nguy cơ mất an toàn tại nơi làm việc. Đây là hướng đi quan trọng để chuyển từ quản lý thụ động sang quản trị chủ động, lấy phòng ngừa làm trọng tâm .

Vai trò trung tâm của tổ chức Công đoàn

Trong bối cảnh mới, tổ chức Công đoàn được xác định là lực lượng nòng cốt trong việc bảo vệ quyền lợi người lao động. Tuy nhiên, để thực hiện tốt vai trò này, Công đoàn cũng phải đổi mới mạnh mẽ cả về tư duy và phương thức hoạt động.

Thực tiễn cho thấy, mô hình quản lý truyền thống dựa trên hồ sơ giấy và báo cáo thủ công đã bộc lộ nhiều hạn chế như thông tin phân tán, chậm trễ trong xử lý và thiếu dữ liệu phục vụ dự báo. Việc ứng dụng các nền tảng số, tiêu biểu như hệ thống quản lý mạng lưới an toàn vệ sinh viên, đã bước đầu mang lại hiệu quả rõ rệt.

Thông qua số hóa, dữ liệu về an toàn lao động được chuẩn hóa và cập nhật liên tục; các kiến nghị từ hiện trường được tiếp nhận và xử lý nhanh chóng thông qua “sổ kiến nghị điện tử”; hệ thống báo cáo tự động giúp tiết kiệm thời gian và nâng cao hiệu quả quản lý. Quan trọng hơn, các công cụ phân tích dữ liệu và dashboard trực quan đã hỗ trợ công đoàn nhận diện sớm các “điểm nóng” rủi ro, từ đó có biện pháp can thiệp kịp thời.

Những kết quả này cho thấy chuyển đổi số không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà còn là yếu tố quyết định giúp Công đoàn nâng cao năng lực đại diện, giám sát và bảo vệ người lao động trong điều kiện mới.

Khoảng trống pháp lý và thách thức đặt ra

Bên cạnh những cơ hội, hội thảo cũng chỉ ra nhiều thách thức lớn, đặc biệt là khoảng trống pháp lý đối với lao động nền tảng. Theo ông Nguyễn Khánh Long, Phó Cục trưởng Cục Việc làm (Bộ Nội vụ), mặc dù lực lượng lao động nền tảng ngày càng gia tăng, nhưng hệ thống pháp luật hiện hành vẫn chủ yếu dựa trên mô hình quan hệ lao động truyền thống, chưa bao phủ đầy đủ nhóm lao động này .

Điều này dẫn đến tình trạng nhiều người lao động không có hợp đồng dài hạn, không được tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm tai nạn, cũng như không được bảo đảm các quyền lợi cơ bản về ATVSLĐ. Đồng thời, việc xác định trách nhiệm của doanh nghiệp nền tảng trong bảo vệ người lao động cũng còn nhiều bất cập.

Trước thực tế đó, các chuyên gia kiến nghị cần sớm hoàn thiện khung pháp lý theo hướng mở rộng phạm vi điều chỉnh, xây dựng cơ chế bảo hiểm linh hoạt phù hợp với đặc thù thu nhập của lao động nền tảng, đồng thời tăng cường quản lý bằng dữ liệu số. Đây là điều kiện tiên quyết để bảo đảm sự phát triển bền vững và công bằng của thị trường lao động số.

Một trong những ví dụ điển hình về áp lực đổi mới là Công đoàn Thành phố Hồ Chí Minh. Với quy mô hơn 23.500 công đoàn cơ sở và trên 2,4 triệu đoàn viên, trong khi số lượng cán bộ chuyên trách giảm mạnh, tổ chức công đoàn tại đây đang đối mặt với bài toán quản trị chưa từng có.

Trong bối cảnh đó, nếu tiếp tục duy trì phương thức hoạt động truyền thống, công đoàn sẽ khó bảo đảm độ bao phủ và hiệu quả giám sát. Chính vì vậy, chuyển đổi số được xác định là giải pháp tất yếu để tái cấu trúc toàn diện hoạt động công đoàn.

Việc xây dựng nền tảng quản lý tập trung, chuẩn hóa dữ liệu, thiết lập cơ chế cảnh báo sớm và giám sát theo thời gian thực đã giúp nâng cao đáng kể năng lực điều hành. Đồng thời, chuyển đổi số cũng tạo điều kiện phát huy vai trò của mạng lưới an toàn vệ sinh viên - lực lượng “tai mắt” tại cơ sở - trong việc phát hiện và xử lý kịp thời các nguy cơ mất an toàn.

Từ các ý kiến tại hội thảo có thể thấy, nâng cao hiệu quả công tác ATVSLĐ trong kỷ nguyên số đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể, kết hợp giữa đổi mới tư duy, ứng dụng công nghệ và hoàn thiện chính sách.

Trước hết, cần chuyển từ tư duy quản lý thụ động sang quản trị rủi ro chủ động, lấy phòng ngừa làm trọng tâm. Công nghệ số, đặc biệt là dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, cần được ứng dụng rộng rãi để nâng cao năng lực giám sát và dự báo.

Thứ hai, tổ chức Công đoàn cần tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động, lấy dữ liệu làm nền tảng, lấy hiệu quả bảo vệ người lao động làm thước đo. Việc phát triển các mô hình nghiệp đoàn cho lao động nền tảng, tăng cường đối thoại và hỗ trợ người lao động nhận diện rủi ro cũng là những giải pháp quan trọng.

Thứ ba, cần sớm hoàn thiện khung pháp lý phù hợp với thực tiễn của nền kinh tế số, bảo đảm mọi người lao động - dù làm việc trong môi trường truyền thống hay trên nền tảng số - đều được bảo vệ đầy đủ.

Hội thảo lần này không chỉ là diễn đàn trao đổi lý luận mà còn là nơi chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn, góp phần định hình các giải pháp khả thi nhằm xây dựng môi trường làm việc an toàn, hiện đại và nhân văn. Trong bối cảnh chuyển đổi số là xu thế không thể đảo ngược, việc kết hợp hài hòa giữa công nghệ và chính sách sẽ là chìa khóa để nâng cao hiệu quả công tác ATVSLĐ, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và bảo đảm quyền lợi chính đáng của người lao động.