Vai trò của Công đoàn Việt Nam trong bảo đảm tiền lương tối thiểu đáp ứng mức sống tối thiểu cho người lao động

Lễ ký kết Thỏa ước Lao động tập thể ngành Dệt May Việt Nam lần thứ VI tại Hà Nội, ngày 11.7.2024.

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh giá cả sinh hoạt không ngừng gia tăng và áp lực từ cuộc sống đô thị ngày càng lớn, vấn đề thu nhập của NLĐ – đặc biệt là NLĐ trong các ngành sử dụng nhiều lao động, có mức lương khó đảm bảo MSTT, đang trở thành mối quan tâm cấp thiết. Mặc dù thu nhập bình quân có cải thiện, song phần lớn vẫn phụ thuộc vào làm thêm giờ và các khoản ngoài lương, làm gia tăng rủi ro về sức khỏe, an sinh và tính bền vững của đời sống. Đáng chú ý, tiền lương cơ bản (mức lương tối thiểu) – căn cứ đóng bảo hiểm và bảo đảm quyền lợi xã hội – chỉ chiếm tỷ trọng thấp trong tổng thu nhập, khiến người lao động gặp nhiều bất lợi lâu dài.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu xây dựng và thực thi chính sách tiền lương tối thiểu gắn với MSTT ngày càng trở nên cấp thiết. Đặc biệt, vai trò của tổ chức công đoàn là yếu tố then chốt trong việc đại diện, thương lượng và bảo vệ quyền lợi NLĐ, góp phần bảo đảm mức lương tối thiểu tiệm cận MSTT theo khuyến nghị của tổ chức quốc tế ILO. Điều này đòi hỏi sự tham gia tích cực và hiệu quả hơn của công đoàn trong cơ chế đối thoại, thương lượng và giám sát thực thi chính sách tiền lương hiện nay.

2. Thực trạng tiền lương tối thiểu và MSTT ở Việt Nam

Thứ nhất, về quy định của pháp luật về tiền lương tối thiểu và MSTT ở Việt Nam.

Ở Việt Nam hiện nay, trong văn bản pháp luật mới chỉ đưa ra khái niệm “tiền lương tối thiểu” hay “mức lương tối thiểu” mà ít dùng cụm từ “mức lương đủ sống” hay “mức sống tối thiểu”. "Tiền lương tối thiểu" hoặc "mức lương tối thiểu" đã được pháp luật Việt Nam quy định, là mức thù lao thấp nhất mà người sử dụng lao động phải trả cho NLĐ một cách hợp pháp, được quy định theo pháp luật để đảm bảo MSTT cho NLĐ và gia đình họ.

Ngoài giờ làm, công nhân còn tranh thủ thu nhặt ve chai để bán kiếm thêm tiền.

Mức này được áp dụng cho NLĐ làm việc theo hợp đồng lao động và là căn cứ áp dụng cho các hoạt động thuê mướn lao động. Đây là căn cứ để tính toán các khoản đóng và các chế độ được hưởng của NLĐ. “Mức sống tối thiểu” chưa được đưa vào trong pháp luật lao động, nhưng được hiểu là mức thu nhập mà một người cần có để đảm bảo chi trả đủ những nhu cầu tối thiểu nhất cần thiết để sinh tồn.

Đây là một tiêu chí quan trọng và đa chiều, phản ánh điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể của từng vùng, khu vực, hay đất nước trong từng giai đoạn thời kỳ. Đối với người lao động mức sống tối thiểu bao gồm nhiều khía cạnh như chi phí lương thực, thực phẩm (bao gồm ăn uống), chi phí phi lương thực, thực phẩm (bao gồm áo quần, đi lại, giải trí), chi phí nuôi con nhỏ, và chi phí nhà ở.

Đây là những yếu tố cơ bản nhất để đảm bảo sự tự chủ và sinh tồn [6]. MSTT được xác định bằng tổng chi phí lương thực thực phẩm của 1 NLĐ + chi phí phi lương thực thực phẩm của 1 NLĐ + chi phí nuôi 1 con + tiền thuê nhà. [5]

Từ đó cho thấy, MSTT đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng mức lương tối thiểu và mức lương tối thiểu vùng cho NLĐ và cần có quy định của pháp luật về tiêu chí xác định MSTT và có công bố MSTT hàng năm của NLĐ.

Thứ hai, thực trạng tiền lương tối thiểu và MSTT ở Việt Nam

Trong những năm qua, chính sách tiền lương tối thiểu ở Việt Nam đã có những bước điều chỉnh quan trọng nhằm bảo vệ NLĐ và góp phần ổn định quan hệ lao động. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy vẫn tồn tại khoảng cách nhất định giữa mức lương tối thiểu và yêu cầu đảm bảo MSTT.

Chị Nguyễn Thị Thuỷ, công nhân Công ty TNHH Canon Việt Nam trồng rau trong khu nhà trọ để tiết kiệm chi tiêu. Ảnh: Ý Yên.

Trước hết, xét về diễn biến chính sách, mức lương tối thiểu vùng tại Việt Nam trong giai đoạn 2009 - 2025 có xu hướng tăng liên tục.

Cụ thể, mức lương tối thiểu vùng I đã tăng từ 800.000 đồng/tháng năm 2009 lên 4.960.000 đồng/tháng vào năm 2025, tức tăng hơn 6 lần. Các vùng còn lại cũng ghi nhận mức tăng tương ứng. Việc điều chỉnh này được thực hiện định kỳ thông qua các nghị định của Chính phủ và dựa trên cơ chế tham vấn ba bên tại Hội đồng Tiền lương Quốc gia, trong đó Công đoàn Việt Nam giữ vai trò đại diện cho NLĐ.

Tuy nhiên, quá trình điều chỉnh tiền lương tối thiểu không diễn ra đều đặn qua các năm. Đặc biệt, trong giai đoạn 2020–2022, do tác động của đại dịch COVID-19, mức lương tối thiểu đã được giữ nguyên nhằm hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua khó khăn. Điều này dẫn đến việc thu nhập thực tế của NLĐ bị suy giảm tương đối trong bối cảnh giá cả hàng hóa và chi phí sinh hoạt vẫn gia tăng. Từ năm 2022 trở đi, chính sách tiền lương tối thiểu được điều chỉnh trở lại với mức tăng đáng kể, phản ánh nỗ lực phục hồi thị trường lao động và cải thiện đời sống NLĐ sau đại dịch.

Về MSTT, theo khảo sát mức sống dân cư của Tổng cục Thống kê Việt Nam, MSTT của người dân Việt Nam giai đoạn 2024–2025 ước tính khoảng 1,8 triệu đồng/người/tháng, trong đó khu vực thành thị khoảng 2,3–2,48 triệu đồng và khu vực nông thôn khoảng 1,7–1,87 triệu đồng [4]. Đây là mức chi tiêu tối thiểu để duy trì cuộc sống cơ bản, chưa bao gồm các nhu cầu nâng cao.

Tuy nhiên, cần lưu ý MSTT tính theo đầu người khác với mức chi tiêu thực tế của một hộ gia đình. Nếu tính cho một hộ gia đình lao động (khoảng 3–4 người), tổng chi phí tối thiểu có thể dao động từ 5–8 triệu đồng/tháng, thậm chí cao hơn tại các đô thị lớn [1]. Trong khi đó, mức lương tối thiểu vùng I năm 2025 là 4,96 triệu đồng/tháng theo Nghị định 74/2024/NĐ-CP, chỉ đủ đáp ứng một phần nhu cầu chi tiêu cơ bản của cá nhân NLĐ, chưa tính đến trách nhiệm nuôi dưỡng gia đình.

Trong khi đó, chi phí sinh hoạt của NLĐ, nhất là tại các đô thị lớn, có xu hướng gia tăng nhanh chóng. Các khoản chi tiêu thiết yếu như nhà ở, thực phẩm, đi lại, y tế và giáo dục chiếm tỷ trọng lớn trong tổng thu nhập. Thực tế khảo sát về đời sống công nhân do Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam thực hiện cho thấy chi phí thuê nhà có thể chiếm từ 20% đến 30% thu nhập, trong khi chi phí thực phẩm và sinh hoạt hàng ngày chiếm khoảng 40% đến 50% [4]. Điều này khiến phần lớn NLĐ gặp khó khăn trong việc tích lũy và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Như vậy, từ những phân tích trên có thể thấy, mặc dù tiền lương tối thiểu đã có xu hướng tăng và góp phần cải thiện thu nhập của NLĐ, nhưng mức độ đáp ứng so với nhu cầu sống tối thiểu vẫn còn hạn chế.

Thứ ba, vai trò của Công đoàn Việt Nam trong bảo đảm tiền lương tối thiểu đáp ứng MSTT cho NLĐ

Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam, tổ chức Công đoàn giữ vai trò trung tâm trong việc đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của NLĐ, trong đó có quyền được hưởng mức tiền lương tối thiểu đáp ứng MSTT. Vai trò này được thể chế hóa trong Bộ luật Lao động 2019 và tiếp tục được củng cố trong hệ thống pháp luật hiện hành.

Bên trong căn nhà thuê của một gia đình công nhân Công ty TNHH Taisho Việt Nam, TP. Hồ Chí Minh. Ảnh: N. Hoàng.

Trước hết, công đoàn có vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng và điều chỉnh chính sách tiền lương tối thiểu ở tầm vĩ mô. Thông qua việc tham gia Hội đồng Tiền lương Quốc gia, công đoàn đại diện cho tiếng nói của NLĐ trong cơ chế đối thoại ba bên. Thực tiễn cho thấy, trong giai đoạn gần đây, công đoàn đã có đóng góp đáng kể vào việc điều chỉnh mức lương tối thiểu. Cụ thể, trong vòng 5 năm (2018-2023), tổ chức công đoàn đã đề xuất mức tăng lương tối thiểu vùng lên tới 25,34% [8], góp phần trực tiếp cải thiện thu nhập và đời sống của NLĐ.

Bên cạnh đó, công đoàn còn tiến hành các cuộc khảo sát quy mô lớn về thu nhập, chi tiêu và mức sống của NLĐ làm cơ sở khoa học cho việc đề xuất chính sách điều chỉnh lương tối thiểu hàng năm.

Công đoàn còn phát huy vai trò trong hoạt động thương lượng tập thể tại doanh nghiệp. Đây là kênh quan trọng giúp nâng cao tiền lương thực tế vượt trên mức tối thiểu do Nhà nước quy định. Theo thống kê, trong một nhiệm kỳ (2018-2023), hệ thống công đoàn đã ký mới 15.832 bản thỏa ước lao động tập thể, nâng tổng số lên 42.550 bản, trong đó nhiều thỏa ước có nội dung về tiền lương, tiền thưởng và phúc lợi cao hơn quy định pháp luật.

Công đoàn khu kinh tế Đông Nam Nghệ An tổ chức tọa đàm về thương lượng, ký kết Thỏa ước lao động tập thể. Ảnh: CTV.

Đáng chú ý, có 22 thỏa ước lao động tập thể nhóm ngành với sự tham gia của 224 doanh nghiệp, mang lại lợi ích cho hơn 119.336 NLĐ [1]. Những con số này cho thấy vai trò thực chất của công đoàn trong việc cải thiện thu nhập và điều kiện làm việc thông qua cơ chế thương lượng. Tỷ lệ doanh nghiệp có tổ chức công đoàn tiến hành đối thoại với người sử dụng lao động đạt khoảng 76% ở khu vực ngoài nhà nước và gần 97,5% ở khu vực nhà nước; khoảng 80% doanh nghiệp đủ điều kiện đã ký kết thỏa ước lao động tập thể, với độ bao phủ trên 85% NLĐ.

Đặc biệt, 100% các thỏa ước lao động tập thể được ký kết đều có điều khoản có lợi hơn cho NLĐ so với quy định pháp luật, trong đó 68,7% thỏa ước có nội dung trực tiếp liên quan đến tiền lương và thu nhập [11]. Điều này khẳng định vai trò then chốt của công đoàn trong việc nâng cao mức lương thực tế và tiến tới đảm bảo mức sống tối thiểu.

Bên cạnh đó, công đoàn còn thực hiện chức năng giám sát việc thực thi chính sách tiền lương tại doanh nghiệp. Trong nhiệm kỳ vừa qua, tổ chức công đoàn đã tiến hành 890.432 cuộc kiểm tra và 166.263 cuộc giám sát, qua đó phát hiện và xử lý các vi phạm liên quan đến chế độ tiền lương và quyền lợi NLĐ. Thông qua hoạt động này, hơn 27.000 trường hợp NLĐ đã được giải quyết chế độ, chính sách với tổng số tiền hỗ trợ và bồi thường trên 113 tỷ đồng [1]. Đây là minh chứng rõ ràng cho vai trò bảo vệ quyền lợi NLĐ của công đoàn trong thực tiễn.

Ngoài ra, công đoàn còn góp phần gián tiếp nâng cao mức sống tối thiểu thông qua các hoạt động chăm lo phúc lợi cho đoàn viên. Hiện nay, công đoàn các cấp tích cực triển khai các chương trình hỗ trợ như “Tết sum vầy”, “Mái ấm công đoàn”, hỗ trợ bữa ăn ca, cải thiện điều kiện làm việc. Nhiều nội dung như tăng giá trị bữa ăn ca, bổ sung phụ cấp, cải thiện điều kiện lao động… đã được đưa vào thỏa ước lao động tập thể, góp phần nâng cao đời sống NLĐ.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, vai trò của công đoàn trong bảo đảm tiền lương tối thiểu vẫn còn một số hạn chế. Một bộ phận công đoàn cơ sở chưa thực sự phát huy hiệu quả trong thương lượng tiền lương. Ngoài ra, trong bối cảnh nền kinh tế còn nhiều khó khăn, năng suất lao động còn thấp, sự phụ thuộc vào đơn hàng và thị trường quốc tế của doanh nghiệp, khả năng chi trả của doanh nghiệp cũng ảnh hưởng đến hiệu quả thực thi các thỏa thuận về tiền lương tối thiểu khi công đoàn tham gia điều chỉnh tại Hội đồng Lương Quốc gia.

3. Một số giải pháp nâng cao vai trò của Công đoàn Việt Nam trong bảo đảm tiền lương tối thiểu đáp ứng MSTT cho NLĐ

Để nâng cao vai trò của Công đoàn Việt Nam trong bảo đảm tiền lương tối thiểu đáp ứng MSTT cho NLĐ cần có giải pháp cơ bản sau:

Cán bộ công đoàn hỏi thăm tình hình tiền lương, việc làm của người lao động ở Bắc Ninh. Ảnh: Hà Quân.

Thứ nhất, công đoàn cần chủ động hơn trong việc tham gia hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến tiền lương và MSTT. Pháp luật lao động hiện mới chỉ quy định về tiền lương tối thiểu mà chưa xác lập rõ ràng tiêu chí MSTT như một chuẩn mực pháp lý độc lập. Do đó, công đoàn cần tích cực nghiên cứu, đề xuất bổ sung khái niệm, phương pháp xác định và cơ chế công bố MSTT định kỳ, qua đó tạo cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc xác định mức lương tối thiểu phù hợp. Việc gắn kết chặt chẽ giữa tiền lương tối thiểu và mức sống tối thiểu sẽ góp phần bảo đảm tốt hơn quyền lợi của NLĐ trong dài hạn.

Thứ hai, nâng cao chất lượng tham gia của công đoàn tại Hội đồng Tiền lương Quốc gia. Công đoàn trong cơ chế đối thoại ba bên cần được nâng cao về chất lượng và tính chủ động. Thông qua Hội đồng Tiền lương Quốc gia, công đoàn không chỉ dừng lại ở việc phản ánh ý kiến của NLĐ mà cần đẩy mạnh các hoạt động khảo sát độc lập, phân tích dữ liệu về chi phí sinh hoạt, mức sống và khả năng chi trả của doanh nghiệp. Trên cơ sở đó, công đoàn có thể đưa ra các đề xuất điều chỉnh tiền lương tối thiểu có căn cứ khoa học, sát với thực tiễn và tiệm cận với chuẩn “lương đủ sống” theo khuyến nghị của Tổ chức Lao động Quốc tế.

Thứ ba, nâng cao hiệu quả thương lượng tập thể về tiền lương tại doanh nghiệp. Đây cần được xác định là một trong những trọng tâm hoạt động của công đoàn, nhất là công đoàn ở doanh nghiệp.

Trong điều kiện tiền lương tối thiểu chỉ đóng vai trò ở mức sàn, thu nhập thực tế của NLĐ phụ thuộc nhiều vào kết quả thương lượng giữa các bên. Do đó, công đoàn cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng thương lượng cho cán bộ công đoàn cơ sở, đồng thời thúc đẩy việc ký kết các thỏa ước lao động tập thể với các điều khoản có lợi hơn cho NLĐ, đặc biệt là về tiền lương, tiền thưởng và phúc lợi. Việc mở rộng mô hình thương lượng theo ngành hoặc theo chuỗi cung ứng cũng là hướng đi cần thiết nhằm nâng cao sức mạnh đàm phán và hạn chế tình trạng cạnh tranh lao động bằng chi phí thấp.

Thứ tư, tăng cường giám sát và bảo đảm thực thi chính sách tiền lương tối thiểu. Thực tế vẫn còn tình trạng một số doanh nghiệp chưa tuân thủ đầy đủ quy định về tiền lương tối thiểu hoặc có hành vi “lách luật” thông qua việc cắt giảm phụ cấp. Trong bối cảnh đó, công đoàn cần phát huy hơn nữa chức năng kiểm tra, giám sát, đồng thời phối hợp chặt chẽ với các cơ quan quản lý nhà nước để phát hiện và xử lý kịp thời các vi phạm. Bên cạnh đó, công đoàn cũng cần tăng cường hỗ trợ pháp lý cho NLĐ trong việc khiếu nại, khởi kiện nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của họ.

Các cán bộ công đoàn Quảng Ninh thăm công nhân, lao động ở khu nhà trọ. Ảnh: Hải Linh.

Thứ năm, đẩy mạnh các chương trình phúc lợi hỗ trợ nâng cao mức sống tối thiểu

Bên cạnh các giải pháp trực tiếp liên quan đến tiền lương, công đoàn cũng cần tiếp tục đẩy mạnh các chương trình phúc lợi nhằm hỗ trợ nâng cao mức sống của NLĐ. Các hoạt động như hỗ trợ nhà ở, cải thiện bữa ăn ca, cung cấp hàng hóa thiết yếu với giá ưu đãi không chỉ góp phần giảm chi phí sinh hoạt mà còn giúp cải thiện chất lượng cuộc sống NLĐ trong bối cảnh tiền lương tối thiểu chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu sống.

Thứ sáu, tăng cường tuyên truyền và nâng cao nhận thức cho NLĐ về quyền được hưởng tiền lương tối thiểu và trách nhiệm tăng năng xuất lao động để có tiền lương đủ sống. Công đoàn cần giúp NLĐ hiểu rõ trong quan hệ lao động, NLĐ không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách tiền lương tối thiểu mà còn là chủ thể có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy và bảo đảm thực thi chính sách này trong thực tiễn. Việc phát huy vai trò của NLĐ có ý nghĩa quyết định trong việc thu hẹp khoảng cách giữa tiền lương tối thiểu và MSTT hiện nay.

Trước hết, NLĐ giữ vai trò chủ động trong việc nhận thức và thực hiện quyền được hưởng tiền lương tối thiểu theo quy định của pháp luật. Khi hiểu rõ quyền lợi của mình, NLĐ cũng có thể giám sát việc thực hiện chính sách tiền lương tại doanh nghiệp và có những đóng góp làm tăng năng suất lao động, góp phần xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định và tiến bộ trong doanh nghiệp.

Tổng thể, việc triển khai đồng bộ các giải pháp nêu trên sẽ giúp Công đoàn Việt Nam phát huy tốt hơn vai trò đại diện và bảo vệ NLĐ, góp phần thu hẹp khoảng cách giữa tiền lương tối thiểu và MSTT, hướng tới mục tiêu phát triển thị trường lao động bền vững và bao trùm trong giai đoạn tới.

*Nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công đoàn

Tài liệu tham khảo:

[1] Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (2025). Báo cáo kết quả khảo sát

đề tài cấp Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam năm 2025.

[2] Tổng cục Thống kê (2025). Báo cáo tình hình lao động, việc làm

quý I/2025.

[3] Anker, R. & Anker, M. Phương pháp ước lượng lương đủ sống (Anker

Living Wage Methodology) – ILO/WHO.

[4] Tuổi Trẻ Online (2025). Mức sống tối thiểu 1,8 triệu đồng/tháng.

https://tuoitre.vn/muc-song-toi-thieu-1-8-trieu-dong-thang-thuc-te

chi-tieu-ra-sao-20250114170431357.htm

[5] Báo Lao Động (2023). Lương tối thiểu và lương đủ sống. https://

laodong.vn/cong-doan/luong-toi-thieu-va-luong-du-song-khac

nhau-nhu-the-nao-1114160.ldo

[6] LuatMinhKhue.vn (2023). Mối liên hệ giữa mức lương tối thiểu và mức

sống tối thiểu.

https://luatminhkhue.vn/moi-lien-he-giua-muc-luong-toi-thieu-va

muc-song-toi-thieu.aspx

[7] Thư Viện Pháp Luật (2024). Bảng tra cứu lương tối thiểu vùng 2024.

https://thuvienphapluat.vn/chinh-sach-phap-luat-moi/vn/ho-tro-phap luat/chinh-sach-moi/57342/bang-tra-cuu-luong-toi-thieu-vung 2024-moi-nhat

[8] VnEconomy (2023). Lương tối thiểu đề xuất tăng hơn 25% trong 5 năm.

https://vneconomy.vn/luong-toi-thieu-duoc-de-xuat-tang-hon-25 trong-5-nam-qua.htm