Vận dụng lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về giai cấp công nhân trong xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam hiện đại, lớn mạnh

Bài viết phân tích cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin về nguồn gốc, địa vị và vai trò lịch sử của giai cấp công nhân, đồng thời tham khảo thực tiễn hình thành và phát triển giai cấp công nhân trong tiến trình công nghiệp hóa ở một số quốc gia tiêu biểu. Từ đó, làm rõ những vấn đề đặt ra trong xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam hiện đại, lớn mạnh, không chỉ ở phương diện phát triển lực lượng sản xuất mà còn ở yêu cầu nâng cao chất lượng chính trị, tổ chức và năng lực thích ứng trong điều kiện kinh tế số và hội nhập quốc tế.

Từ khóa: giai cấp công nhân, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chủ nghĩa Mác – Lênin, hiện đại, lớn mạnh.

1. Lý luận chủ nghĩa Mác – Lênin về giai cấp công nhân và những luận điểm có giá trị phương pháp luận

- Giai cấp công nhân – sản phẩm tất yếu của nền đại công nghiệp và sự phát triển của lực lượng sản xuất

Trong hệ thống lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, giai cấp công nhân được xác định là sản phẩm trực tiếp của nền đại công nghiệp. Mác và Ăngghen khẳng định sự ra đời của máy móc và sản xuất cơ khí quy mô lớn đã làm biến đổi căn bản cấu trúc kinh tế – xã hội, tách người lao động khỏi tư liệu sản xuất và hình thành một giai cấp mới – giai cấp vô sản hiện đại (Marx & Engels, 2017). Sự hình thành giai cấp công nhân không phải là hiện tượng ngẫu nhiên mà là kết quả tất yếu của quá trình phát triển lực lượng sản xuất. Khi sản xuất thủ công truyền thống không còn đáp ứng yêu cầu mở rộng tái sản xuất, máy móc và công nghiệp cơ khí xuất hiện như một bước nhảy vọt. Quá trình đó đồng thời tạo ra một đội ngũ lao động làm thuê đông đảo, phụ thuộc vào tiền lương và không sở hữu tư liệu sản xuất.

Lãnh tụ V.I.Lênin trực tiếp lãnh đạo nhân dân Nga thực hiện thành công Cách mạng tháng Mười năm 1917.

Mác chỉ rõ rằng sự phát triển của lực lượng sản xuất trong chủ nghĩa tư bản làm gia tăng tính xã hội hóa của lao động, trong khi chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa lại mang tính cá nhân. Mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hóa cao của sản xuất với chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa chính là cơ sở kinh tế sâu xa làm xuất hiện vai trò lịch sử của giai cấp công nhân (Marx, 1984).

Lênin tiếp tục phát triển luận điểm này khi nhấn mạnh công nghiệp hóa không chỉ tạo ra đội ngũ công nhân về mặt kinh tế mà còn tạo điều kiện cho họ trở thành lực lượng chính trị độc lập. Sự tập trung lao động trong các nhà máy lớn, cùng với điều kiện lao động tương đồng, thúc đẩy công nhân hình thành ý thức giai cấp và khả năng tổ chức (Lenin, 1977).

Có thể thấy, luận điểm nền tảng của chủ nghĩa Mác – Lênin là: giai cấp công nhân ra đời và phát triển cùng với nền đại công nghiệp; sự trưởng thành của giai cấp công nhân gắn chặt với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất. Đây là cơ sở phương pháp luận quan trọng để xem xét việc xây dựng giai cấp công nhân trong điều kiện hiện nay.

- Địa vị kinh tế – xã hội và bản chất chính trị của giai cấp công nhân

Về địa vị kinh tế – xã hội, giai cấp công nhân là những người không sở hữu hoặc sở hữu rất hạn chế tư liệu sản xuất, buộc phải bán sức lao động để tồn tại. Họ là lực lượng trực tiếp vận hành máy móc, tạo ra của cải vật chất chủ yếu trong xã hội công nghiệp. Trong phân tích của Mác, giá trị thặng dư do công nhân tạo ra nhưng bị giai cấp tư sản chiếm đoạt là nguồn gốc của sự bóc lột trong chủ nghĩa tư bản. Chính địa vị kinh tế đó khiến lợi ích căn bản của giai cấp công nhân đối lập với lợi ích của giai cấp tư sản.

Tuy nhiên, điểm đặc sắc trong lý luận Mác – Lênin không chỉ dừng lại ở phân tích kinh tế mà còn ở bản chất chính trị của giai cấp công nhân. Với tính tổ chức và kỷ luật cao do môi trường sản xuất công nghiệp tạo ra, giai cấp công nhân có khả năng đoàn kết và hành động tập thể mạnh mẽ. Lênin nhấn mạnh nếu được tổ chức và giác ngộ chính trị, giai cấp công nhân có thể trở thành lực lượng lãnh đạo trong cuộc đấu tranh cải biến xã hội (Lenin, 2020).

Như vậy, trong lý luận Mác – Lênin, giai cấp công nhân vừa là một phạm trù kinh tế – xã hội, vừa là một lực lượng chính trị có sứ mệnh lịch sử. Việc xây dựng giai cấp công nhân không chỉ là phát triển lực lượng lao động mà còn là quá trình nâng cao bản lĩnh chính trị và ý thức giai cấp.

- Vai trò lịch sử, tính tổ chức và ý thức giai cấp của giai cấp công nhân

Một trong những đóng góp cốt lõi của chủ nghĩa Mác – Lênin là khẳng định vai trò lịch sử của giai cấp công nhân. Trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, Mác và Ăngghen nhấn mạnh giai cấp công nhân là lực lượng có khả năng xóa bỏ chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa và xây dựng xã hội mới. Vai trò đó không tự phát mà hình thành thông qua quá trình tổ chức và đấu tranh. Công đoàn được Mác xem là hình thức tổ chức ban đầu nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế của công nhân. Lênin phát triển quan điểm này khi coi công đoàn là trường học của chủ nghĩa cộng sản, nơi công nhân được rèn luyện về chính trị và tổ chức. Ý thức giai cấp không xuất hiện một cách tự nhiên mà thông qua giáo dục, đấu tranh và hoạt động tổ chức. Khi đạt đến trình độ nhất định, giai cấp công nhân chuyển từ giai cấp tự nó sang giai cấp vì nó, tức là nhận thức rõ lợi ích lịch sử và vai trò của mình.

Hội thảo khoa học Quốc gia “Xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam hiện đại, lớn mạnh” do Hội đồng Lý luận Trung ương phối hợp Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam thực hiện.

Những luận điểm này có giá trị phương pháp luận sâu sắc trong việc xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay, nhất là trong bối cảnh lao động ngày càng phân tán và đa dạng.

2. Thực tiễn hình thành và phát triển giai cấp công nhân trong tiến trình công nghiệp hóa thế giới – cơ sở thực tiễn cho việc vận dụng lý luận

Giai cấp công nhân là sản phẩm của một tiến trình lịch sử phức hợp, kết hợp giữa sự vận động khách quan của lực lượng sản xuất và các quá trình chủ quan, chủ động mang tính tổ chức và chính trị. Nhận thức đúng đắn mối quan hệ này là cơ sở khoa học quan trọng để làm rõ vai trò, vị trí và sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân trong phát triển xã hội hiện đại.

Trong khoa học xã hội hiện đại, công nhân được hiểu là những cá nhân trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất xã hội, sử dụng sức lao động của mình để tạo ra giá trị kinh tế (Harvey, 2020). Giai cấp công nhân là tập hợp xã hội của những người công nhân có những đặc điểm chung về địa vị kinh tế – xã hội, đặc biệt là không sở hữu hoặc sở hữu rất hạn chế tư liệu sản xuất, buộc phải bán sức lao động để tồn tại. Phần lớn các nghiên cứu thống nhất rằng giai cấp công nhân là sản phẩm lịch sử của nền sản xuất công nghiệp, gắn với sự phát triển của lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa (Trần, 2020).

Sự ra đời của giai cấp công nhân không phải là hiện tượng ngẫu nhiên mà là kết quả tất yếu của quá trình phát triển kinh tế – xã hội, đặc biệt từ cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất. Khi sản xuất thủ công truyền thống không còn đáp ứng được yêu cầu phát triển, sự ra đời và phổ biến của máy móc đã thúc đẩy hình thành nền sản xuất công nghiệp quy mô lớn. Quá trình này dẫn đến sự tách rời của một bộ phận lớn nông dân và thợ thủ công khỏi tư liệu sản xuất, buộc họ phải trở thành lao động làm thuê trong các nhà máy, xí nghiệp. Trong bối cảnh đó, giai cấp công nhân hình thành như một lực lượng xã hội mới, vừa là sản phẩm khách quan của sự phát triển kinh tế, vừa mang tính lịch sử – xã hội rõ nét.

Nước Anh là quốc gia đầu tiên chứng kiến sự hình thành và phát triển mạnh mẽ của giai cấp công nhân. Cuộc Cách mạng Công nghiệp cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX đã thúc đẩy sự bùng nổ của các ngành công nghiệp dệt, luyện kim, khai thác than và cơ khí, đồng thời đẩy nhanh quá trình bao chiếm ruộng đất, khiến một bộ phận lớn nông dân bị mất tư liệu sản xuất và trở thành công nhân làm thuê. Mặc dù ban đầu còn phân tán và thiếu ý thức giai cấp, nhưng theo thời gian, giai cấp công nhân Anh đã phát triển nhanh chóng cả về số lượng và mức độ tổ chức. Đến năm 1815, số lao động công nghiệp ở Anh đã vượt lao động nông nghiệp, sớm hơn nhiều so với các cường quốc khác (Mann. 2012). Các phong trào đấu tranh như Phong trào Hiến chương hay sự ra đời của các công đoàn sơ khai cho thấy sự trưởng thành rõ rệt về mặt tổ chức và ý thức giai cấp của công nhân Anh.

Tại Hoa Kỳ, giai cấp công nhân hình thành trong bối cảnh công nghiệp hóa mạnh mẽ từ cuối thế kỷ XVIII và đặc biệt tăng tốc sau Nội chiến. Nền công nghiệp Mỹ phát triển nhanh với các ngành luyện kim, chế tạo máy, đường sắt và đóng tàu, thu hút lực lượng lao động nhập cư lớn từ châu Âu. Đặc điểm nổi bật của giai cấp công nhân Mỹ là tính đa dạng về nguồn gốc và trình độ, song họ sớm tổ chức các phong trào đấu tranh đòi quyền lợi lao động, tiêu biểu là phong trào đòi ngày làm việc 8 giờ năm 1886 và sự kiện Haymarket tại Chicago – dấu mốc quan trọng của phong trào công nhân quốc tế.

Ở châu Âu, giai cấp công nhân hình thành muộn hơn nhưng phát triển sâu rộng gắn với quá trình công nghiệp hóa tại Pháp, Đức và các quốc gia khác. Tại Pháp, sự xuất hiện của giai cấp công nhân gắn liền với các phong trào cách mạng dân chủ, đỉnh cao là Công xã Paris năm 1871 – được coi là hình thức chính quyền công nhân đầu tiên trong lịch sử. Ở Đức, giai cấp công nhân phát triển song song với quá trình công nghiệp hóa mạnh mẽ và sự lan tỏa của tư tưởng xã hội chủ nghĩa khoa học, hình thành mối liên hệ chặt chẽ giữa phong trào công nhân và các tổ chức chính trị mang tính giai cấp.

Trường hợp nước Nga cho thấy những đặc điểm đặc thù của giai cấp công nhân hình thành trong bối cảnh công nghiệp hóa muộn. Xuất thân chủ yếu từ nông dân bị bần cùng hóa, công nhân Nga chịu điều kiện lao động khắc nghiệt và ít có các thiết chế bảo vệ quyền lợi. Chính hoàn cảnh này, kết hợp với sự tác động của lý luận Marx – Lenin và vai trò tổ chức của Đảng Bolshevik, đã khiến giai cấp công nhân Nga trở thành lực lượng trung tâm của Cách mạng Tháng Mười năm 1917, mở ra một giai đoạn mới trong lịch sử phong trào công nhân và cách mạng vô sản thế giới.

Từ thực tiễn quốc tế có thể khái quát một số đặc điểm cơ bản của giai cấp công nhân như sau:

- Thứ nhất, trong quan hệ sản xuất, giai cấp công nhân là lực lượng lao động trực tiếp của nền sản xuất công nghiệp hiện đại, không sở hữu tư liệu sản xuất và tạo ra giá trị thặng dư cho chủ nghĩa tư bản.

- Thứ hai, về điều kiện lao động, họ thường chịu sự bóc lột giá trị thặng dư, điều kiện làm việc khắc nghiệt và rủi ro thất nghiệp cao.

- Thứ ba, về mặt tổ chức, môi trường sản xuất công nghiệp tạo điều kiện cho công nhân hình thành tính kỷ luật, đoàn kết và khả năng liên kết thông qua các phong trào công nhân và tổ chức công đoàn.

- Thứ tư, trong đấu tranh giai cấp và cách mạng xã hội, giai cấp công nhân giữ vai trò nòng cốt trong các phong trào chống áp bức và xây dựng xã hội mới.

Tuy nhiên, sự hình thành và phát triển của giai cấp công nhân không chỉ là kết quả của các yếu tố khách quan mà còn gắn liền với những quá trình chủ động mang tính chính trị – xã hội. Thông qua vai trò của các tổ chức công đoàn, các đảng chính trị của giai cấp công nhân và phong trào công nhân quốc tế, giai cấp công nhân từng bước được tổ chức, giáo dục và nâng cao ý thức giai cấp, chuyển hóa từ một tầng lớp lao động phân tán thành một lực lượng xã hội có tổ chức, có mục tiêu và có sứ mệnh lịch sử. Các sự kiện Công xã Paris, Cách mạng Tháng Mười Nga và sự hình thành các Quốc tế công nhân đã minh chứng cho vai trò lịch sử của giai cấp công nhân trong việc làm thay đổi cục diện chính trị – xã hội thế giới.

Công nhân làm việc tại xưởng lắp ráp, Công ty THACO Mazda. Ảnh: THACO.

3. Giải pháp xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam hiện đại, lớn mạnh trên cơ sở vận dụng lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin

Việc xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa không chỉ là yêu cầu thực tiễn của phát triển kinh tế, mà còn là sự vận dụng sáng tạo lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin về vai trò lịch sử của giai cấp công nhân trong điều kiện mới. Từ kinh nghiệm quốc tế và yêu cầu phát triển đất nước, có thể xác định một số định hướng cơ bản sau:

Một là, phát triển công nghiệp hiện đại làm nền tảng vật chất cho sự lớn mạnh của giai cấp công nhân.

Theo chủ nghĩa Mác – Lênin, giai cấp công nhân là sản phẩm trực tiếp của nền đại công nghiệp. Vì vậy, xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam trước hết phải gắn với chiến lược phát triển công nghiệp theo hướng hiện đại, công nghệ cao, tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Phát triển công nghiệp không chỉ mở rộng quy mô việc làm mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng lao động, hình thành tác phong công nghiệp, kỷ luật lao động và ý thức tổ chức, đây là những yếu tố cấu thành tính hiện đại của giai cấp công nhân.

Mối quan hệ giữa phát triển công nghiệp và phát triển giai cấp công nhân cần được nhìn nhận trong tính biện chứng: công nghiệp hóa tạo điều kiện vật chất cho sự trưởng thành của công nhân, đồng thời chính đội ngũ công nhân có trình độ cao lại là động lực nâng cao năng suất và đổi mới công nghệ.

Hai là, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực công nhân đáp ứng yêu cầu kinh tế số và Cách mạng Công nghiệp 4.0.

Trong điều kiện lực lượng sản xuất ngày càng gắn với tri thức và công nghệ, hiện đại không chỉ là làm việc trong môi trường máy móc tiên tiến mà còn là khả năng làm chủ công nghệ, tư duy sáng tạo và thích ứng linh hoạt. Do đó, cần đổi mới căn bản hệ thống giáo dục nghề nghiệp, tăng cường đào tạo kỹ năng số, kỹ năng quản trị sản xuất, kỹ năng mềm và ý thức học tập suốt đời cho công nhân. Việc gắn kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, tổ chức công đoàn là điều kiện quan trọng để bảo đảm quá trình nâng cao trình độ của công nhân diễn ra thường xuyên, liên tục và sát với nhu cầu thực tiễn.

Ba là, đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của công đoàn nhằm củng cố tính tổ chức và vai trò chính trị – xã hội của giai cấp công nhân.

Chủ nghĩa Mác – Lênin khẳng định tính tổ chức là đặc trưng nổi bật của giai cấp công nhân. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự gia tăng của lao động phi truyền thống, tổ chức công đoàn cần được đổi mới theo hướng linh hoạt, mở rộng phạm vi đại diện, tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý đoàn viên và bảo vệ quyền lợi người lao động. Đồng thời, công đoàn phải thực sự trở thành cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với công nhân; là môi trường giáo dục ý thức giai cấp, bản lĩnh chính trị và trách nhiệm xã hội của công nhân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Bốn là, hoàn thiện chính sách bảo đảm đời sống vật chất và tinh thần, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của giai cấp công nhân.

Sự lớn mạnh của giai cấp công nhân không chỉ thể hiện ở số lượng hay trình độ tay nghề mà còn ở điều kiện sống ổn định, an toàn và được bảo đảm an sinh xã hội. Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách tiền lương, nhà ở, bảo hiểm xã hội, an toàn vệ sinh lao động, chăm lo đời sống văn hóa, tinh thần cho công nhân, đặc biệt tại các khu công nghiệp, khu chế xuất. Việc nâng cao chất lượng cuộc sống của công nhân vừa là yêu cầu nhân văn, vừa là điều kiện để củng cố niềm tin, gắn bó của công nhân với doanh nghiệp và với sự nghiệp phát triển đất nước.

Năm là, xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam hiện đại, lớn mạnh cả về số lượng và chất lượng.

Trên nền tảng lý luận Mác – Lênin, giai cấp công nhân hiện đại không chỉ là lực lượng sản xuất chủ yếu mà còn là lực lượng chính trị - xã hội có tổ chức, có ý thức và có trách nhiệm lịch sử. Trong điều kiện Việt Nam, xây dựng giai cấp công nhân “hiện đại, lớn mạnh” cần được hiểu là phát triển đồng bộ về quy mô, trình độ chuyên môn, bản lĩnh chính trị, ý thức công dân và tinh thần trách nhiệm xã hội. Điều này đòi hỏi sự lãnh đạo nhất quán của Đảng, sự quản lý hiệu quả của Nhà nước và sự tham gia chủ động của tổ chức công đoàn trong việc bồi dưỡng, tập hợp và phát huy vai trò của công nhân trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

*

Lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin về giai cấp công nhân, dù được hình thành trong bối cảnh đại công nghiệp thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, vẫn giữ nguyên giá trị phương pháp luận trong việc nhận thức vị trí, vai trò và sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân trong xã hội hiện đại. Những luận điểm về nguồn gốc kinh tế – xã hội, về tính tổ chức, ý thức giai cấp và vai trò chính trị của giai cấp công nhân không chỉ có ý nghĩa giải thích lịch sử, mà còn cung cấp nền tảng lý luận để định hướng xây dựng giai cấp công nhân trong điều kiện mới.

Trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp 4.0, kinh tế số và hội nhập quốc tế sâu rộng, cơ cấu lao động, hình thức việc làm và quan hệ sản xuất đang có nhiều biến đổi phức tạp, đòi hỏi việc vận dụng lý luận Mác – Lênin phải được thực hiện một cách sáng tạo, linh hoạt và phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam. Xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam hiện đại, lớn mạnh không chỉ là gia tăng về số lượng hay nâng cao trình độ tay nghề, mà là quá trình phát triển đồng bộ về chất lượng nguồn nhân lực, bản lĩnh chính trị, năng lực tổ chức và khả năng thích ứng với sự biến đổi nhanh chóng của nền sản xuất hiện đại.

Thực tiễn công nghiệp hóa thế giới cho thấy, sự trưởng thành của giai cấp công nhân luôn gắn chặt với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và mức độ hoàn thiện của các thiết chế chính trị – xã hội. Đối với Việt Nam, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi số đặt ra yêu cầu phải đồng thời phát triển công nghiệp hiện đại, nâng cao chất lượng đào tạo nghề, đổi mới tổ chức công đoàn và hoàn thiện chính sách bảo đảm an sinh xã hội cho người lao động. Đây chính là sự kết hợp giữa phát triển kinh tế với củng cố nền tảng chính trị – xã hội của giai cấp công nhân.

Vận dụng và phát triển lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin về giai cấp công nhân trong điều kiện mới vì thế không chỉ mang ý nghĩa lý luận, mà còn có giá trị thực tiễn trực tiếp đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Một giai cấp công nhân Việt Nam hiện đại, lớn mạnh, vững vàng về chính trị, giỏi về chuyên môn, kỷ luật và sáng tạo trong lao động, sẽ tiếp tục là lực lượng nòng cốt trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và xây dựng chủ nghĩa xã hội trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.