Đối thoại: Sức mạnh giữ cân bằng của Công đoàn

Suốt gần một thế kỷ, Công đoàn Việt Nam luôn đồng hành cùng vận mệnh dân tộc, bền bỉ thực hiện vai trò đại diện, chăm lo và bảo vệ quyền lợi người lao động.

Bước vào nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, sứ mệnh ấy đang mở sang một chương mới. Ở đó, vai trò của Công đoàn ngày càng thể hiện rõ qua một con đường khó hơn: đối thoại và thương lượng tập thể - được ví như chiếc “chìa khóa” để dung hòa lợi ích giữa người lao động và người sử dụng lao động, hướng tới một quan hệ lao động ổn định và bền vững hơn. Ở đó, quyền lợi của người lao động được hình thành dần dần qua những cuộc trao đổi, những lần thương lượng, thậm chí cả những lần chưa đạt được kết quả như mong muốn.

Có những con số nếu chỉ nhìn trong báo cáo thì rất dễ bỏ qua. Đó là hơn 14.000 bản thỏa ước được ký mới trong một nhiệm kỳ Công đoàn (2018-2023); là hơn 42.300 bản đang có hiệu lực; là hơn 6,19 triệu người lao động được thụ hưởng...

Thế nhưng càng đi thực tế, gặp gỡ nhiều anh chị em công nhân và cán bộ công đoàn cơ sở, tôi càng hiểu rằng những con số này không tự nhiên mà có.

Một buổi sáng, ở Công ty Chang Shin (Đồng Nai), tại một góc xưởng trước giờ vào ca, anh Đặng Tuấn Tú – Chủ tịch Công đoàn cơ sở đứng trò chuyện với công nhân, hỏi những điều rất đơn giản: “Ăn sáng có kịp không?”, “Vào ca có mệt không?”... rồi cặm cụi ghi chép trong cuốn sổ nhỏ.

Những câu hỏi tưởng chừng rất bình thường, nhưng đưa tôi vào một câu chuyện từ 14 năm về trước: Suốt 3 năm (từ 2012-2015) anh Tú theo đuổi đề xuất doanh nghiệp hỗ trợ bữa sáng cho công nhân – dù nhiều lần bị từ chối, dù nhiều cuộc họp chưa có kết quả.

Anh vẫn không bỏ cuộc mà tiếp tục thu thập số liệu: Những ca ngất xỉu đầu giờ, những thời điểm năng suất giảm sút, để chứng minh với lãnh đạo doanh nghiệp rằng đầu tư cho bữa sáng, chính là đầu tư cho sức khỏe người lao động và sự ổn định của cả một hệ thống.

Đến phiên họp quyết định (2015), đề xuất của anh Tú tiếp tục bị gác lại. Cuộc họp có lúc tưởng như khép lại mà chưa có đồng thuận, nhưng bằng sự kiên trì thuyết phục, bằng dữ liệu, lập luận, và một lập trường rõ ràng, suất ăn sáng 10.000 đồng thời điểm đó được thông qua: người lao động chỉ chi 4.000 đồng mỗi suất, doanh nghiệp hỗ trợ phần còn lại. Một con số tưởng nhỏ, nhưng với hơn 7.000 công nhân ăn mỗi ngày, thì đó là một cam kết lớn.

Những suất ăn đảm bảo dinh dưỡng, an toàn và giảm đi gánh nặng chi tiêu. Đổi lại, doanh nghiệp có lực lượng lao động khỏe, vào ca đúng giờ hơn, ổn định hơn.

Tại Công ty TNHH Greentech Headgear – một doanh nghiệp FDI với hơn 6.000 lao động, Chủ tịch Công đoàn cơ sở Nguyễn Nhật Bình chủ động tạo ra một “mạng lưới lắng nghe” ngay từ bên trong: mỗi xưởng đều có người kết nối, mọi thay đổi, dù nhỏ, đều được ghi nhận kịp thời. Nhờ vậy, nhiều mâu thuẫn được nhận diện và giải quyết từ sớm, trước khi trở thành điểm nóng.

Trước mỗi lần thương lượng, anh chuẩn bị rất kỹ: từ mức lương tối thiểu vùng, các quy định mới, đến đặc thù công việc của từng bộ phận. Anh “đòi quyền lợi” bằng bằng dữ liệu và lập luận hợp lý. Nhưng khi cần, anh vẫn kiên định bảo vệ đến cùng những điều đúng. Kết quả không chỉ thể hiện ở những cải thiện về thu nhập, mà còn ở một giá trị khó đo đếm hơn, khi 99,5% người lao động tự nguyện gia nhập tổ chức Công đoàn.

Nhiều người có thể nhìn thỏa ước lao động tập thể như một văn bản, nhưng với những người làm Công đoàn, mỗi điều khoản đều gắn với một quá trình. Đó là những lần xuống xưởng hỏi chuyện; những buổi cân nhắc giữa cái cần và cái có thể làm được; những phiên đối thoại kéo dài, đôi khi tưởng như đi vào bế tắc.

Đối thoại, thương lượng có lúc phải lùi lại một bước để đi tiếp, cũng có lúc phải giữ đến cùng. Không phải để hơn thua, mà để “hai bên cùng thắng” như lời anh Tú – Chủ tịch CĐCS Công ty Chang Shin chia sẻ.

Tại các cuộc tọa đàm, hội thảo, tập huấn kỹ năng cho Chủ tịch Công đoàn cơ sở, nhiều ý kiến khẳng định, đây không phải vị trí dễ chịu. Họ không thể đứng hẳn về phía người lao động theo cảm tính, cũng không thể nghiêng về phía doanh nghiệp cho “dễ làm việc”. Họ phải đứng ở giữa – nơi lúc nào cũng có lực kéo từ hai phía.

Ngay trên chương trình Talk Công đoàn, một cán bộ công đoàn từng nói với tôi: “Khó nhất là khi mình thấy cả hai bên đều có lý”. Vì vậy, mỗi quyết định đều cần sự tỉnh táo, để không chỉ hiểu người lao động đang cần gì, mà còn phải nhìn được doanh nghiệp có thể đáp ứng đến đâu.

Người ta hay nói về năng suất, về tăng trưởng. Nhưng điều giữ chân người lao động lại khá giản dị: Một bữa ăn đủ chất; một mức lương đủ sống; một khoản hỗ trợ khi cần... Những điều này không tự nhiên mà có. Chúng đến từ quá trình đối thoại và thương lượng, từ sự kiên trì của những “thủ lĩnh Công đoàn” không bao giờ bỏ cuộc.

Và khi những điều cơ bản ấy được đảm bảo, doanh nghiệp cũng nhận lại sự ổn định và gắn bó từ người lao động. Đó là một vòng tròn lợi ích mà điểm bắt đầu luôn là đối thoại.

Nhìn lại hơn 42.300 bản thỏa ước của nhiệm kỳ trước, trên 6.000 bản thỏa ước của giai đoạn 2023-2026, tôi không còn coi đó đơn thuần là văn bản. Đằng sau đó là một hành trình thương lượng đôi khi rất dài và nhiều gian nan.

Phía sau đó là hàng vạn cán bộ công đoàn cơ sở, những người không ồn ào nhưng luôn có mặt khi người lao động cần một tiếng nói, khi doanh nghiệp cần một giải pháp, và cả khi mọi việc chưa có lời giải.

Trong bối cảnh hiện nay, khi yêu cầu không chỉ là có thỏa ước mà còn phải nâng cao chất lượng, vai trò của họ càng rõ ràng hơn. Đối thoại đòi hỏi phải trở thành năng lực cốt lõi, và thương lượng để tìm ra điểm cân bằng để cả hai bên cùng đi tiếp.

Trong rất nhiều câu chuyện về các chủ tịch công đoàn cơ sở, điều đọng lại rất rõ: sự cân bằng trong quan hệ lao động không tự nhiên mà có, nó phải được giữ gìn, từng ngày. Và những người đang làm việc đó lại thường không đứng ở nơi dễ thấy.

Họ không nói nhiều, nhưng làm việc rất bền bỉ: từ một cuộc đối thoại nhỏ đến một điều khoản cụ thể, từ một đề xuất bị từ chối đến một quyền lợi được chấp nhận. Niềm tin được tạo dựng theo cách lặng lẽ như vậy.

Và cũng từ đó, vai trò của Công đoàn hôm nay dần được khẳng định – không chỉ là đại diện, mà là người kiến tạo những giá trị đủ thực chất để người lao động tin và doanh nghiệp sẵn sàng đồng hành.