Siết chặt xử lý chậm, trốn đóng bảo hiểm xã hội

Câu chuyện của người trong cuộc

Giữa lòng Thủ đô, chị Đặng Thị Ngọc Lan (54 tuổi) vẫn ngày ngày đến Công ty Khóa Minh Khai, nơi chị đã gắn bó suốt 24 năm thanh xuân. Nhưng sự hiện diện của chị giờ đây không còn mang nhiều ý nghĩa về cống hiến, mà chủ yếu là sự bám víu vào một hy vọng mong manh: công ty sẽ trả nốt khoản nợ bảo hiểm xã hội để chị được về hưu.

"Công ty nợ bảo hiểm xã hội của tôi suốt 9 năm 4 tháng, tính ra cũng gần 200 triệu đồng," chị Lan chua xót chia sẻ. Với mức lương tượng trưng 2 triệu đồng/tháng, cuộc sống của chị vô cùng chật vật. Mọi chi tiêu đều phải trông chờ vào đồng lương bảo vệ ít ỏi của chồng và sự đùm bọc của gia đình nội ngoại. Gánh nặng càng thêm trĩu vai khi mẹ chồng đã 87 tuổi, sức khỏe bản thân chị cũng suy giảm với bệnh tiền đình và đôi mắt ngày càng mờ đi.

Ảnh minh họa: KT

Dù công việc chỉ là những việc lặt vặt, không tên, nhưng công ty vẫn yêu cầu chị có mặt mỗi ngày. Điều này không chỉ khiến chị mệt mỏi mà còn tước đi cơ hội tìm kiếm việc làm thêm để cải thiện thu nhập.

Đáng nói hơn, theo chị Lan, công ty vẫn có nguồn thu đều đặn từ việc cho thuê nhà xưởng, đất đai nhưng lại thờ ơ với nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động. "Tôi chỉ mong được nghỉ hưu, có chút lương hưu để trang trải tuổi già, phụ giúp gia đình. Nhưng nếu tôi nghỉ việc bây giờ, sợ rằng công ty sẽ 'lờ' luôn khoản nợ đó. Biết là vô lý nhưng không còn cách nào khác," chị Lan nghẹn ngào.

Câu chuyện của chị Lan không phải là cá biệt. Nhiều đồng nghiệp của chị đã phải dứt áo ra đi vì không thể chịu đựng sự chờ đợi vô vọng. Nhưng với những người ở lại như chị, lớn tuổi, sức khỏe yếu, việc bám trụ vào công ty lại là lựa chọn duy nhất để níu giữ hy vọng về quyền lợi hưu trí chính đáng sau hàng chục năm cống hiến. Đây chính là bức tranh thu nhỏ đầy xót xa về hệ lụy của tình trạng nợ đọng, trốn đóng bảo hiểm xã hội đang diễn ra phổ biến.

Chị Đặng Thị Ngọc Lan bị công ty nợ bảo hiểm xã hội gần 10 năm nay. Ảnh: NVCC

Chưa có một chế tài đủ mạnh?

Theo ông Bùi Sỹ Lợi – nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội, tình trạng nợ đóng bảo hiểm xã hội không phải là vấn đề mới mà đã tồn tại dai dẳng nhiều năm và có xu hướng gia tăng phức tạp. "Công tác thu nợ gặp rất nhiều khó khăn," ông Lợi nhận định, "chủ yếu là do chúng ta chưa có một chế tài đủ mạnh để buộc các doanh nghiệp phải nghiêm túc tuân thủ."

Ông Lợi chỉ ra rằng, dù đã có những cơ chế đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật lao động, bao gồm cả tình trạng nợ lương, nợ bảo hiểm xã hội, nhưng mọi thứ "mới chỉ dừng lại ở việc đánh giá chứ chưa có giải pháp cụ thể." Đặc biệt, với các doanh nghiệp mà chủ bỏ trốn, vắng mặt dài ngày, việc giải quyết quyền lợi cho người lao động càng trở nên bế tắc khi tài sản của doanh nghiệp thường đã được thế chấp tại ngân hàng.

"Chúng ta đã ban hành nhiều chế tài, nhưng thực tế cho thấy chúng chưa thực sự hiệu quả. Cuối cùng, người lao động vẫn là đối tượng chịu thiệt thòi nhất," ông Lợi nhấn mạnh.

Đáng buồn hơn, dù quyền lợi bị xâm phạm nghiêm trọng, rất nhiều người lao động như chị Lan lại không dám mạnh mẽ lên tiếng đấu tranh vì sợ mất việc, sợ bị trả thù, hoặc đơn giản là vì không biết kêu cứu ở đâu, như thế nào. Họ rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan: "Bỏ việc thì không đành, chỉ còn cách loay hoay tìm đủ cách để đủ sống."

Dự thảo Nghị định mới – kỳ vọng một bước ngoặt

Trong bối cảnh đó, Dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, hiện đang được Bộ Nội vụ lấy ý kiến nhân dân (từ 18/4 đến 18/6/2025), mang đến những quy định cụ thể hóa, được kỳ vọng sẽ tạo ra bước ngoặt trong xử lý vi phạm về bảo hiểm xã hội.

Quy trình đôn đốc rõ ràng, khẩn trương: Dự thảo nêu rõ trách nhiệm của cơ quan bảo hiểm xã hội trong việc đôn đốc. Hằng tháng, Giám đốc cơ quan bảo hiểm xã hội quản lý trực tiếp phải xác định các đơn vị chậm đóng, trốn đóng và gửi văn bản yêu cầu thực hiện nghĩa vụ trong 10 ngày đầu tháng. Đặc biệt, với các trường hợp vi phạm được phát hiện đột xuất hoặc qua thông tin tiếp nhận từ cơ quan khác, văn bản đôn đốc phải được gửi đi trong vòng 3 ngày làm việc. Điều này đảm bảo tính kịp thời, không để vi phạm kéo dài.

Làm rõ hành vi trốn đóng: Dự thảo định nghĩa cụ thể hơn các hành vi bị coi là trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp. Đáng chú ý là việc "Không đăng ký tiền lương đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp đối với khoản tiền lương để ngoài sổ kế toán" và "Người sử dụng lao động sử dụng giấy tờ, tài liệu, thông tin không có thật để được tạm dừng đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc". Việc làm rõ này là cơ sở pháp lý quan trọng để cơ quan chức năng xác định và xử lý nghiêm minh các hành vi cố tình lách luật, trốn tránh trách nhiệm.

Dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 được kỳ vọng sẽ là “lưới chắn” quan trọng để bảo vệ an sinh cho người lao động. Ảnh minh họa.

Cơ chế báo cáo và công khai thông tin vi phạm: Để tăng cường giám sát và áp lực đối với doanh nghiệp vi phạm, dự thảo thiết lập cơ chế báo cáo định kỳ và đột xuất. Cơ quan bảo hiểm xã hội cấp tỉnh sẽ báo cáo danh sách doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng lên bảo hiểm xã hội Việt Nam, Sở Nội vụ, Thanh tra tỉnh trước ngày 15 của tháng đầu quý. Bảo hiểm xã hội Việt Nam sẽ tổng hợp và báo cáo lên các cơ quan quản lý nhà nước cấp Trung ương và Bộ Nội vụ 6 tháng/lần (trước 15/7 và 15/1). Cơ chế này không chỉ giúp các cơ quan cấp trên nắm bắt tình hình mà còn là tiền đề cho việc công khai thông tin doanh nghiệp vi phạm, một biện pháp răn đe hiệu quả.

Áp dụng đồng thời các biện pháp xử lý nghiêm khắc: Điểm nhấn quan trọng là khi phát hiện hành vi chậm đóng, trốn đóng, cơ quan có thẩm quyền sẽ áp dụng đồng thời các biện pháp:

Buộc đóng đủ số tiền chậm đóng, trốn đóng.

Buộc nộp số tiền phạt bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm đóng, trốn đóng.

Xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định.

Không xem xét trao tặng các danh hiệu thi đua, hình thức khen thưởng.

Việc áp dụng đồng bộ các chế tài này, từ tài chính, hành chính đến hình sự và cả về uy tín, danh dự, được kỳ vọng sẽ tạo sức nặng đủ lớn để buộc doanh nghiệp phải tuân thủ.

Bảo vệ người khiếu nại, tố cáo: Dự thảo cũng đề xuất cơ chế rõ ràng về tiếp nhận, giải quyết đơn khiếu nại, tố cáo, nhấn mạnh việc bảo vệ người tố cáo và xử lý trách nhiệm cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạm hoặc bao che.

Dù dự thảo mang đến nhiều kỳ vọng, nhưng từ quy định đến thực thi hiệu quả là cả một quá trình. Luật Bảo hiểm xã hội 2024 cùng với Nghị định hướng dẫn (nếu được thông qua) sẽ tạo nền tảng pháp lý vững chắc. Tuy nhiên, như ông Bùi Sỹ Lợi đã chỉ ra, cần có sự cân bằng giữa việc hỗ trợ doanh nghiệp thực sự khó khăn (cho phép giãn đóng có điều kiện) và xử lý nghiêm những trường hợp cố tình chây ì. Biện pháp mạnh như phong tỏa tài sản cần được áp dụng kịp thời, quyết liệt.

Dự thảo Nghị định với những quy định chi tiết, cụ thể hóa quy trình xử lý, làm rõ hành vi vi phạm và áp dụng đồng thời các chế tài nghiêm khắc đối với hành vi chậm, trốn đóng bảo hiểm xã hội là một bước tiến pháp lý quan trọng. Đây là tín hiệu tích cực, thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc lập lại trật tự kỷ cương, bảo vệ quyền lợi chính đáng và hợp pháp của người lao động. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi sẽ phụ thuộc rất lớn vào sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt của hệ thống chính trị, cơ quan chức năng, sự giám sát của xã hội và ý thức tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp.