Vĩnh biệt nhà báo Đỗ Như Khánh: Một thế kỷ trọn vẹn với lý tưởng và nhân cách

Tin ấy không phải điều bất ngờ. Cả tôi, ông Cường và những người trong gia đình ông đều phần nào dự liệu từ trước – ngay cả trong dịp mừng đại thọ nhà báo Đỗ Như Khánh vào đầu năm nay. Vậy mà khi nghe điện thoại, tôi vẫn lặng đi.

Là thế hệ hậu sinh công tác tại Tạp chí (nay với tên gọi Lao động Đoàn thể), tôi có may mắn vài lần được gặp nhà báo Đỗ Như Khánh trong những dịp kỷ niệm thành lập tòa soạn. Khi tuổi đã cao, sức khỏe yếu, không còn tự đi lại được nhưng hễ có dịp, ông vẫn nhờ người con trai cả đưa tới, lặng lẽ dự một buổi gặp gỡ của những thế hệ người làm Tạp chí.

Trong phòng tư liệu của tòa soạn hôm nay, những cuốn tạp chí từ thập niên 1970 vẫn được gìn giữ cẩn thận. Dù những trang giấy đã ngả màu theo năm tháng nhưng mỗi lần lật giở, dường như vẫn còn vang lên nhịp gõ đều đặn của chiếc máy chữ cũ - nhịp gõ của một thế hệ làm Tạp chí Công đoàn buổi đầu tái lập.

Và trong ký ức của chúng tôi, có một người đặt xuống những viên gạch đầu tiên: Nhà báo Đỗ Như Khánh.

Nhìn lại lịch sử của Tạp chí Lao động Đoàn thể, bắt đầu từ ngày 1.10.1929, khi lãnh tụ Nguyễn Đức Cảnh trực tiếp phụ trách xuất bản số đầu tiên với tên gọi Tạp chí Công hội Đỏ.

Gần một thế kỷ, tờ tạp chí đã trải qua nhiều dấu mốc quan trọng: Từ Tạp chí Công hội Đỏ (1929), đến Tạp chí Công đoàn (1970), rồi Tạp chí Lao động và Công đoàn (1993), và hôm nay là Tạp chí Lao động Đoàn thể (2025).

Trong dòng chảy lịch sử ấy, dấu mốc năm 1970 mang một ý nghĩa đặc biệt: đó là thời điểm tờ Tạp chí được tái lập từ gần như con số không.

Ngày 3.1.1970, theo Quyết định số 199/QĐ của Ban Thư ký Tổng Công đoàn Việt Nam, Tạp chí Công đoàn chính thức được tái thành lập – trở thành cơ quan lý luận và nghiệp vụ của tổ chức Công đoàn.

Người trực tiếp làm Chủ nhiệm khi đó là đồng chí Hoàng Quốc Việt – Chủ tịch Tổng Công đoàn Việt Nam. Và trong đội ngũ ít ỏi bắt tay xây dựng tòa soạn buổi đầu, có một cán bộ khi ấy đang là thư ký riêng của đồng chí Hoàng Quốc Việt – đồng chí Đỗ Như Khánh.

Từ một người làm công tác tham mưu bên cạnh vị lãnh đạo cao nhất của tổ chức Công đoàn, ông được giao nhiệm vụ tham gia tái lập một tờ tạp chí lý luận – một công việc nhiều thử thách nhưng đầy ý nghĩa. Đây cũng chính là bước ngoặt lớn trong cuộc đời làm báo của ông.

Đồng chí Hoàng Quốc Việt (ngồi giữa) làm việc với Tạp chí Công đoàn (nay là Tạp chí Lao động Đoàn thể) năm 1985. Đồng chí Đỗ Như Khánh - Tổng Biên tập Tạp chí ngồi thứ hai, từ bên phải. Ảnh: LĐCĐ

Tôi còn nhớ, trong một dịp kỷ niệm thành lập Tạp chí, nhà báo Đỗ Như Khánh kể lại những ngày đầu ấy với những chi tiết rất xúc động: “Tòa soạn Tạp chí Công đoàn ngoài Chủ nhiệm Hoàng Quốc Việt và Tổng Biên tập Nguyễn Minh, có 4 cán bộ với một chiếc máy chữ Optima cũ kỹ, không trụ sở, không bàn ghế làm việc, không điện thoại. Chưa có kinh nghiệm về biên tập cũng như tổ chức cộng tác viên, tổ chức phát hành nhưng anh chị em toà soạn động viên nhau vượt qua mọi thử thách để ra bằng được tờ Tạp chí Công đoàn…”.

Những bản thảo được gõ trên chiếc máy chữ Optima cũ kỹ năm xưa, đã trở thành những bài viết đặt nền móng cho một diễn đàn nghiên cứu, lý luận của hệ thống công đoàn - tiếp nối truyền thống từ Công hội Đỏ.

Ông cũng từng kể: “Số cán bộ phóng viên không tăng lên bao nhiêu nhưng tất cả đều đem hết tâm huyết không ngừng đổi mới Tạp chí cả về nội dung và chất lượng, hình thức…”.

Từ những điều kiện ban đầu vô cùng thiếu thốn, tờ Tạp chí dần dần định hình được phong cách: bài viết ngắn gọn, súc tích, nội dung gắn với thực tiễn phong trào công nhân, và ngày càng trở thành một kênh trao đổi nghiệp vụ quan trọng của hệ thống công đoàn.

Trong chặng đường ấy, từ năm 1970 đến năm 1988, nhà báo Đỗ Như Khánh lần lượt đảm nhiệm các cương vị Ủy viên Ban Biên tập, Phó Tổng Biên tập rồi Tổng Biên tập Tạp chí Công đoàn.

Ông không phải là người nói nhiều về mình. Chúng tôi – thế hệ đi sau, cũng chỉ biết đến ông phần lớn qua những bài viết trên Tạp chí, nhưng đều hiểu rằng: nếu không có những người như ông trong buổi đầu gian khó ấy, tờ Tạp chí khó có thể đứng vững và phát triển như hôm nay.

Nhà báo lão thành Đỗ Như Khánh - nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Công đoàn.

Cuộc đời của nhà báo Đỗ Như Khánh gắn bó với cách mạng từ rất sớm. Ông sinh ngày 5.8.1926 tại Cảnh Dương, Quảng Trạch, Quảng Bình (nay là xã Hòa Trạch, tỉnh Quảng Trị) – một vùng đất giàu truyền thống yêu nước.

Ngay từ năm 1945, ông đã tham gia phong trào học sinh – sinh viên và hoạt động Việt Minh, từng bị thực dân Pháp bắt giam tại nhà lao Hưng Yên.

Sau Cách mạng Tháng Tám, ông tiếp tục tham gia các tổ chức thanh niên cứu quốc, bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ.

Tháng 6.1948, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam.

Từ năm 1949 đến năm 1965, ông công tác tại Báo Lao Động với các vị trí phóng viên và Ủy viên Ban Biên tập. Trong những năm tháng ấy, ông đã góp phần phản ánh đời sống, tâm tư của công nhân và người lao động – những con người đang ở tuyến đầu của công cuộc kháng chiến và xây dựng đất nước.

Năm 1950, tại chiến khu Việt Bắc, ông được giao nhiệm vụ Trưởng Ban Tuyên truyền – khánh tiết của Đại hội Công đoàn Việt Nam lần thứ I, một dấu mốc lịch sử của giai cấp công nhân và tổ chức Công đoàn Việt Nam. Sau này, ông có bài viết “Mấy ghi nhớ về Đại hội I” với những chi tiết sống động.

Những trải nghiệm ấy đã rèn luyện cho ông một bản lĩnh chính trị vững vàng và một cái nhìn sâu sắc về phong trào công nhân – nền tảng quan trọng cho sự nghiệp làm báo chí công đoàn sau này.

Sau gần bốn thập niên gắn bó với báo chí, ông nghỉ hưu năm 1988.

Đó là thời kỳ đất nước còn nhiều khó khăn, kinh tế bị bao vây cấm vận. Gia đình ông cũng không tránh khỏi những thiếu thốn chung. Con trai cả của ông – ông Đỗ Hiệp Cường kể rằng cha mình không nề hà bất cứ công việc nào: có lúc may gia công màn tuyn, khi thì tranh thủ viết bài cho các tờ báo để tăng thêm thu nhập… Ông lặng lẽ lao động, không than phiền, giản dị sống và làm việc.

Năm ông 90 tuổi, ông có viết bài thơ “Chín mươi tự sự” với những câu đầy nghị lực:

“Diêm vương giận dữ sồn sồn

Nhiều lần quật ngã vẫn còn trơ gan…”

Những câu thơ ấy, đọc lên hôm nay, giống như một lời tự thuật về một cuộc đời nhiều thử thách nhưng chưa bao giờ mất đi niềm tin.

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng và làm báo, nhà báo lão thành Đỗ Như Khánh luôn được đồng chí, đồng nghiệp và bà con lối xóm kính trọng bởi nhân cách trong sáng, lối sống giản dị và tinh thần trách nhiệm cao. Sau khi nghỉ hưu, ông vẫn tích cực tham gia công tác địa phương, từng đảm nhiệm các công việc như Bí thư Chi bộ, Tổ phó Tổ dân phố, góp phần xây dựng cộng đồng khu dân cư văn hóa, đoàn kết, nghĩa tình.

Với những đóng góp cho cách mạng và phong trào công nhân, ông được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Độc lập hạng Ba và Huy hiệu 75 năm tuổi Đảng.

Ngày 13.3.2026, ông thanh thản ra đi ở tuổi 101, khép lại một cuộc đời hơn một thế kỷ gắn bó với cách mạng, với báo chí và với phong trào công nhân Việt Nam.

Hôm nay, khi những người làm báo của Tạp chí Lao động Đoàn thể tiễn biệt ông, chúng tôi lại nhớ đến hình ảnh chiếc máy chữ Optima cũ kỹ trong lời kể của ông năm nào. Không ai trong chúng tôi được nhìn thấy chiếc máy chữ ấy. Có lẽ nó đã im tiếng từ rất lâu nhưng những trang bản thảo từng được gõ trên chiếc máy ấy trong những ngày Tạp chí vừa tái lập, với biết bao thiếu thốn và gian nan, vẫn lặng lẽ trở thành một phần di sản ký ức của tòa soạn.

Từ nền móng lịch sử được lãnh tụ Nguyễn Đức Cảnh đặt ra từ năm 1929, thế hệ của nhà báo Đỗ Như Khánh – bằng trí tuệ, tâm huyết, trách nhiệm và lòng tin son sắt, đã tiếp nối, bền bỉ dựng lại và vun đắp Tạp chí trong một giai đoạn đầy thử thách.

Và, trong mỗi trang Tạp chí hôm nay được xuất bản, vẫn còn vang vọng âm hưởng từng nhịp gõ bền bỉ của một thời làm báo đầy lý tưởng. Một thời mà nhà báo Đỗ Như Khánh là một trong những người đặt những viên gạch đầu tiên sau ngày tái lập!