An sinh xã hội trong kỷ nguyên số: Khi chính sách tiến nhanh, liệu có ai bị bỏ lại phía sau?

Trong những năm gần đây, cùng với tiến trình chuyển đổi số quốc gia, việc triển khai các chính sách an sinh xã hội dịp Tết ngày càng gắn chặt với các nền tảng số: chi trả qua tài khoản ngân hàng, đăng ký hỗ trợ qua ứng dụng, quản lý danh sách thụ hưởng bằng cơ sở dữ liệu điện tử, liên thông giữa bảo hiểm xã hội - ngân hàng - chính quyền địa phương. Có thể nói, an sinh xã hội đang dần bước vào “kỷ nguyên số hóa”.

Hiện nay, người cao tuổi trong cả nước nói chung, vùng nông thôn nói riêng dùng điện thoại thông minh (smartphone) ngày càng phổ biến. Ảnh: Internet

Ở góc độ tích cực, đây là một bước tiến lớn về quản trị quốc gia. Nhưng cũng đặt ra một câu hỏi: khi chính sách được vận hành bằng công nghệ, liệu những người không đủ năng lực tiếp cận công nghệ có bị bỏ lại phía sau?

An sinh xã hội: thước đo năng lực quản trị quốc gia trong kỷ nguyên số

Trong xã hội hiện đại, an sinh xã hội không chỉ là chính sách hỗ trợ mang tính nhân đạo mà còn là một cấu phần của năng lực điều tiết và quản trị quốc gia. Một Nhà nước hiện đại được đánh giá không chỉ bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế mà còn bằng cách bảo vệ những nhóm dễ bị tổn thương nhất: người nghèo, người già, lao động phi chính thức, người khuyết tật, người ở vùng sâu vùng xa.

Chuyển đổi số mang đến nhiều lợi ích rõ rệt cho chính sách an sinh: Giảm thủ tục hành chính, tránh trùng lặp, thất thoát, tiêu cực; Minh bạch hóa danh sách thụ hưởng; Rút ngắn thời gian chi trả, nhất là trong các tình huống khẩn cấp; Tiết kiệm chi phí vận hành cho Nhà nước...

Trong các dịp Tết gần đây, nhiều địa phương đã triển khai chi trả trợ cấp qua tài khoản ngân hàng, thông báo chính sách qua ứng dụng điện thoại, cập nhật dữ liệu người thụ hưởng trên nền tảng số. Đây là bước đi phù hợp với xu thế quản trị hiện đại, hướng tới một nền hành chính phục vụ.

Tuy nhiên, chính ở điểm này nảy sinh một nghịch lý: chính sách càng số hóa, nguy cơ loại trừ xã hội đối với một bộ phận dân cư càng lớn nếu không có cơ chế “bắc cầu” phù hợp.

Nhóm dễ bị “bỏ lại phía sau” trong chuyển đổi số an sinh

Thực tế cho thấy, không phải ai cũng sẵn sàng bước vào không gian số.

Trước hết là nhóm lao động lớn tuổi, đặc biệt là lao động tự do, công nhân đã về hưu sớm, người buôn bán nhỏ lẻ. Với họ, smartphone, app ngân hàng, ví điện tử không phải công cụ quen thuộc. Nhiều người còn tâm lý e ngại: sợ mất tiền, sợ bị lừa đảo, sợ thao tác sai.

Tiếp theo là nhóm người dân vùng sâu, vùng xa, nơi hạ tầng internet chưa ổn định, sóng điện thoại yếu, dịch vụ ngân hàng còn thưa thớt. Việc yêu cầu họ đăng ký nhận trợ cấp qua ứng dụng hoặc tài khoản ngân hàng vô hình trung tạo thêm một “rào cản kỹ thuật”.

Ngoài ra còn có nhóm lao động phi chính thức, không có hợp đồng lao động, không có tài khoản ngân hàng, không quen với việc xác thực thông tin điện tử. Đây lại chính là nhóm dễ tổn thương nhất khi gặp biến động kinh tế và rất cần sự hỗ trợ của chính sách an sinh dịp Tết.

Nếu không có cơ chế linh hoạt, chuyển đổi số có thể dẫn đến một nghịch lý: chính sách được thiết kế để không ai bị bỏ lại phía sau, nhưng cách thức thực hiện lại vô tình tạo ra sự loại trừ mới.

Khi công nghệ trở thành “điều kiện thụ hưởng”

Một vấn đề đáng suy ngẫm là: trong nhiều trường hợp, để tiếp cận chính sách an sinh, người dân buộc phải có: smartphone; tài khoản ngân hàng; khả năng sử dụng ứng dụng; kỹ năng xác thực danh tính điện tử.

Giúp người cao tuổi sử dụng thiết bị thông minh an toàn. Ảnh: Internet

Điều này biến công nghệ thành một dạng “điều kiện thụ hưởng” mới, trong khi về nguyên tắc, an sinh xã hội là quyền cơ bản của công dân, không phụ thuộc vào trình độ công nghệ.

Nếu người dân không biết dùng app, không có tài khoản ngân hàng, thì quyền tiếp cận chính sách của họ bị thu hẹp. Đây là một thách thức lớn đối với mục tiêu công bằng xã hội trong kỷ nguyên số.

Vấn đề không nằm ở việc có nên số hóa hay không, vì đó là xu thế tất yếu mà nằm ở câu hỏi: số hóa theo cách nào để không tạo ra khoảng cách mới giữa các nhóm xã hội?

Bài toán chính sách: số hóa nhưng không “kỹ trị hóa” an sinh

Chuyển đổi số an sinh xã hội không thể đi theo lối “một mô hình cho tất cả”. Chính sách phải được thiết kế đa tầng, linh hoạt, đặt con người làm trung tâm thay vì đặt công nghệ làm trung tâm.

Thứ nhất, cần bảo đảm đa kênh tiếp cận chính sách. Bên cạnh kênh số (app, tài khoản ngân hàng), vẫn phải duy trì các hình thức truyền thống: chi trả trực tiếp, thông qua bưu điện, qua chính quyền cơ sở, qua tổ chức đoàn thể. Không nên biến kênh số thành con đường duy nhất.

Thứ hai, cần xây dựng mạng lưới hỗ trợ số tại cộng đồng. Tổ dân phố, xã phường, hội phụ nữ, đoàn thanh niên, hội cựu chiến binh… có thể trở thành “cầu nối số” giúp người dân lớn tuổi đăng ký, xác thực thông tin, nhận tiền hỗ trợ an toàn. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là giải pháp xã hội.

Thứ ba, phải đầu tư cho giáo dục kỹ năng số cơ bản cho người lao động lớn tuổi và nhóm yếu thế. Không cần biến họ thành người thành thạo công nghệ, nhưng cần giúp họ hiểu những thao tác tối thiểu: nhận tiền qua tài khoản, kiểm tra số dư, tránh lừa đảo.

Thứ tư, hệ thống công nghệ phục vụ an sinh cần được thiết kế theo nguyên tắc: đơn giản, dễ dùng, dễ tiếp cận, tránh tình trạng mỗi chính sách là một ứng dụng riêng, gây rối và khó sử dụng.

Thứ năm, cần có cơ chế giám sát xã hội để bảo đảm không ai bị bỏ sót vì lý do kỹ thuật. Mặt trận Tổ quốc, báo chí, các tổ chức xã hội cần tham gia phản biện, phát hiện những “khoảng trống số” trong thực thi chính sách.

An sinh số phải là an sinh bao trùm

Chuyển đổi số không thể chỉ đo bằng số lượng ứng dụng hay tỷ lệ chi trả qua ngân hàng, mà phải đo bằng mức độ bao trùm xã hội. Một chính sách chỉ thật sự thành công khi người yếu thế nhất cũng tiếp cận được.

Người cao tuổi trên địa bàn TP.HCM tham gia một lớp học tin học miễn phí tại Trung tâm Phát triển khoa học và Công nghệ trẻ (Thành Đoàn TP.HCM). Ảnh: Nguyệt Nhi

An sinh xã hội trong kỷ nguyên số cần mang triết lý kép: hiện đại hóa quản trị bằng công nghệ; nhân văn hóa thực thi bằng sự linh hoạt và thấu cảm.

Nếu công nghệ giúp Nhà nước quản lý tốt hơn nhưng lại khiến người dân khó tiếp cận hơn, thì đó là một bước tiến kỹ thuật nhưng là bước lùi về công bằng xã hội.

Dịp Tết - thời điểm nhạy cảm nhất của đời sống xã hội chính là “bài kiểm tra” rõ nét nhất cho năng lực quản trị này. Một Nhà nước mạnh không chỉ là Nhà nước có hệ thống số hiện đại, mà là Nhà nước biết dùng công nghệ để bảo vệ những người yếu thế nhất.

Chính sách an sinh xã hội dịp Tết hôm nay đã vượt ra khỏi ý nghĩa hỗ trợ vật chất đơn thuần để trở thành biểu hiện của năng lực điều tiết quốc gia trong kỷ nguyên số. Tuy nhiên, cùng với cơ hội là thách thức về nguy cơ phân hóa số.

Chuyển đổi số chỉ thực sự thành công khi không biến quyền an sinh thành đặc quyền của người am hiểu công nghệ. Mục tiêu “không ai bị bỏ lại phía sau” không chỉ là khẩu hiệu, mà phải được cụ thể hóa bằng thiết kế chính sách linh hoạt, đa kênh, lấy con người làm trung tâm.

Trong một xã hội đang bước nhanh vào kỷ nguyên số, câu hỏi không phải là “chúng ta có số hóa hay không”, mà là: chúng ta số hóa để ai được hưởng lợi? Nếu câu trả lời là toàn thể người dân, đặc biệt là những người yếu thế, thì đó mới là một nền quản trị hiện đại đúng nghĩa – một nền quản trị vừa thông minh về công nghệ, vừa nhân văn về chính sách.

Chính sách an sinh xã hội dịp Tết: “Phép thử” quản trị và sứ mệnh xác lập quyền con người Chính sách an sinh xã hội dịp Tết hiện nay không dừng lại ở những túi quà hỗ trợ mang tính thời điểm, mà đã ...