Khi không gian cộng đồng thay đổi: Yêu cầu đổi mới Ban Công tác Mặt trận khu dân cư

Ban Công tác Mặt trận khu dân cư ở Lâm Đồng vận động người dân chung sức làm đường bê tông vào khu sản xuất. Ảnh: ĐVCC

Là bộ phận trực tiếp của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tại khu dân cư, Ban Công tác Mặt trận giữ vai trò tập hợp, vận động Nhân dân, phát huy khối đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ ở cơ sở và phản ánh tâm tư, nguyện vọng của Nhân dân đến cấp ủy, chính quyền và Mặt trận các cấp. Vì vậy, khi không gian cộng đồng thay đổi, yêu cầu đổi mới đối với Ban Công tác Mặt trận không chỉ dừng lại ở việc kiện toàn tổ chức mà còn đặt ra yêu cầu hoàn thiện phương thức hoạt động để đáp ứng điều kiện thực tiễn mới.

Đổi mới tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang làm thay đổi sâu sắc phương thức quản trị ở cơ sở. Trong tiến trình đó, việc sắp xếp thôn, tổ dân phố không chỉ nhằm tinh gọn đầu mối quản lý mà còn tạo ra một không gian cộng đồng mới với quy mô dân cư lớn hơn, phạm vi hoạt động rộng hơn và yêu cầu phối hợp ngày càng cao giữa các chủ thể ở khu dân cư.

Thực tiễn triển khai tại các địa phương cho thấy, cùng xuất phát từ một khuôn khổ hướng dẫn của Trung ương nhưng mỗi địa phương đã lựa chọn những cách tiếp cận khác nhau để kiện toàn Ban Công tác Mặt trận sau sắp xếp. Điều đó phản ánh sự chủ động của địa phương trong cụ thể hóa chủ trương, đồng thời cũng cho thấy một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện cả về tổ chức, hoạt động và cơ chế hướng dẫn đối với Ban Công tác Mặt trận ở khu dân cư trong giai đoạn mới.

Từ góc độ đó, bài viết tập trung làm rõ ba nội dung: cách các địa phương cụ thể hóa chủ trương của Trung ương; những vấn đề thực tiễn đặt ra sau sắp xếp; và yêu cầu tiếp tục hoàn thiện tổ chức, hoạt động của Ban Công tác Mặt trận từ thực tiễn đến chính sách.

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội thành phố Hà Nội vận động người dân tham gia đổi giấy, rác nhựa lấy sản phẩm tái chế. Ảnh: ĐVCC

Từ thay đổi địa giới đến thay đổi không gian hoạt động

Thực hiện Hướng dẫn số 11/HD-MTTW-BTT của Ban Thường trực Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các địa phương như Lâm Đồng, Hà Nội và Khánh Hòa đều thống nhất xác định việc kiện toàn Ban Công tác Mặt trận sau sắp xếp thôn, tổ dân phố không chỉ nhằm hoàn thiện tổ chức mà còn bảo đảm duy trì vai trò tập hợp, vận động Nhân dân trong điều kiện cộng đồng dân cư có nhiều thay đổi. Tuy nhiên, từ cùng một khuôn khổ hướng dẫn, mỗi địa phương đã lựa chọn cách cụ thể hóa khác nhau, phản ánh yêu cầu thực tiễn của từng địa bàn.

Điểm chung dễ nhận thấy là cả Lâm Đồng, Hà Nội và Khánh Hòa đều giữ thống nhất về chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức và nguyên tắc hoạt động của Ban Công tác Mặt trận. Ban Công tác Mặt trận tiếp tục là đầu mối phối hợp giữa các tổ chức thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ở khu dân cư; thực hiện tuyên truyền, vận động Nhân dân, phát huy khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tham gia giám sát, phản biện xã hội, thực hiện dân chủ ở cơ sở và nắm bắt, phản ánh tâm tư, nguyện vọng của Nhân dân. Cơ cấu Ban Công tác Mặt trận đều bảo đảm tính đại diện của cấp ủy, các đoàn thể và những người tiêu biểu trong cộng đồng; hoạt động theo nguyên tắc hiệp thương, phối hợp và thống nhất hành động.

Trên nền tảng thống nhất đó, mỗi địa phương lại có một trọng tâm triển khai riêng. Lâm Đồng tập trung hoàn thiện mô hình tổ chức và quy trình kiện toàn Ban Công tác Mặt trận sau sắp xếp, gắn việc thành lập tổ chức mới với yêu cầu ổn định hoạt động ngay từ cơ sở. Hà Nội đi sâu hơn khi xây dựng hướng dẫn riêng về trình tự giải thể, thành lập Ban Công tác Mặt trận, quy định tiêu chuẩn Trưởng ban, quy trình kiện toàn nhân sự và phân công nhiệm vụ, đồng thời bổ sung yêu cầu về năng lực ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong thực hiện nhiệm vụ. Trong khi đó, Khánh Hòa lựa chọn cách tiếp cận theo hướng chuẩn hóa chức năng, nhiệm vụ, nguyên tắc hoạt động và mối quan hệ công tác của Ban Công tác Mặt trận, tạo cơ sở để các địa phương cụ thể hóa thành quy chế hoạt động phù hợp với điều kiện thực tế.

Sự khác biệt này cho thấy, cùng một chủ trương nhưng các địa phương không vận dụng theo cách rập khuôn, đồng nhất mà lựa chọn phù hợp với thực tiễn ở cơ sở. Nếu Lâm Đồng chú trọng tổ chức thực hiện, Hà Nội nhấn mạnh yếu tố con người và quy trình, thì Khánh Hòa quan tâm nhiều hơn đến việc chuẩn hóa cơ chế hoạt động. Những cách tiếp cận đó đều hướng đến mục tiêu chung là xây dựng Ban Công tác Mặt trận đủ năng lực hoạt động trong bối cảnh địa bàn dân cư được tổ chức lại với quy mô lớn hơn, quan hệ cộng đồng đa dạng hơn và yêu cầu phối hợp ngày càng cao.

Từ thực tiễn triển khai có thể thấy, việc kiện toàn Ban Công tác Mặt trận sau sắp xếp không đơn thuần là sắp xếp lại tổ chức, mà là quá trình điều chỉnh phương thức hoạt động để thích ứng với sự thay đổi của không gian cộng đồng. Đây cũng là cơ sở thực tiễn đặt ra những yêu cầu tiếp tục hoàn thiện về tổ chức, cơ chế hoạt động và chính sách đối với Ban Công tác Mặt trận trong giai đoạn mới.

Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phường Phan Rang (tỉnh khánh Hòa) ra mắt mô hình tuyến đường cờ. Ảnh: ĐVCC

Cơ sở pháp lý và những vấn đề đặt ra

Trong hệ thống tổ chức của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Ban Công tác Mặt trận ở khu dân cư là thiết chế trực tiếp đưa hoạt động của Mặt trận đến với cộng đồng dân cư thông qua công tác tuyên truyền, vận động Nhân dân, tập hợp ý kiến, phát huy quyền làm chủ và xây dựng sự đồng thuận xã hội. Vì vậy, khi mô hình khu dân cư có sự thay đổi do sắp xếp thôn, tổ dân phố, việc xác định rõ vị trí pháp lý, cơ chế tổ chức và hoạt động của Ban Công tác Mặt trận càng trở nên quan trọng.

Đại hội đại biểu toàn quốc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ XI, nhiệm kỳ 2026 – 2031 đã thông qua Điều lệ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam khóa XI (dự thảo) đã bước đầu làm rõ vấn đề này. Điều 6 quy định hệ thống tổ chức của Mặt trận được tổ chức theo cấp hành chính gồm Trung ương, cấp tỉnh và cấp xã; đồng thời xác định: “Dưới cấp xã có Ban Công tác Mặt trận ở khu dân cư”. Điều 27 tiếp tục quy định Ban Công tác Mặt trận được thành lập tại thôn, làng, ấp, bản, buôn, phum, sóc, tổ dân phố, khu phố, khối phố... Qua đó khẳng định Ban Công tác Mặt trận là một thiết chế thuộc hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ở địa bàn dân cư, không phải một tổ chức độc lập bên ngoài hệ thống.

Tuy nhiên, Ban Công tác Mặt trận có tính chất đặc thù. Nếu các cấp Mặt trận được tổ chức theo đơn vị hành chính thì Ban Công tác Mặt trận lại hoạt động ở khu dân cư - nơi trực tiếp triển khai các nhiệm vụ của Mặt trận nhưng không phải là một cấp tổ chức hành chính của Mặt trận. Đặc điểm này đòi hỏi phải tiếp tục làm rõ hơn cơ chế tổ chức, hoạt động và mối quan hệ công tác của Ban Công tác Mặt trận trong tổng thể hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Về nguyên tắc hoạt động, Điều 5 Điều lệ quy định Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, hiệp thương dân chủ, phối hợp và thống nhất hành động. Các nguyên tắc này được cụ thể hóa tại Điều 27 thông qua quy định về thành lập, kiện toàn Ban Công tác Mặt trận, hiệp thương cử bổ sung, thay thế Trưởng ban, Phó Trưởng ban, thành viên và báo cáo Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã quyết định công nhận; đồng thời xác định chức năng của Ban Công tác Mặt trận là phối hợp và thống nhất hành động giữa các thành viên. Có thể thấy, những nguyên tắc nền tảng trong tổ chức và hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã được cụ thể hóa tương đối đầy đủ đối với Ban Công tác Mặt trận ở khu dân cư.

Trên cơ sở Điều lệ, dự thảo Thông tri hướng dẫn thực hiện một số điều của Điều lệ tiếp tục quy định về nhiệm kỳ, hội nghị đầu nhiệm kỳ, trình tự kiện toàn, bổ sung nhân sự và việc thành lập Ban Công tác Mặt trận khi chia tách, sáp nhập thôn, tổ dân phố. Đây là cơ sở quan trọng bảo đảm sự thống nhất trong tổ chức và hoạt động của Ban Công tác Mặt trận khi quy mô và địa giới khu dân cư có sự thay đổi.

Tuy nhiên, thực tiễn sắp xếp thôn, tổ dân phố cho thấy một số quy định hiện hành mới dừng ở tính nguyên tắc, cần tiếp tục được cụ thể hóa để đáp ứng yêu cầu của mô hình khu dân cư mới. Đó là việc xác định rõ hơn vị trí, vai trò của Ban Công tác Mặt trận sau sắp xếp; cơ chế tổ chức và phương thức hoạt động đối với khu dân cư có quy mô dân số và địa bàn lớn hơn. Đặc biệt là quy định pháp lý đầy đủ về nguyên tắc trong tổ chức và hoạt động; cũng như cơ chế phối hợp, hiệp thương và thống nhất hành động trong điều kiện không gian cộng đồng có nhiều thay đổi.

Việc tiếp tục hoàn thiện các quy định hướng dẫn không nhằm thay đổi vị trí hay bản chất của Ban Công tác Mặt trận mà nhằm tạo cơ sở pháp lý đầy đủ hơn để thiết chế này tiếp tục phát huy vai trò là cầu nối giữa Mặt trận với Nhân dân, đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong giai đoạn mới.

Ngày hội “Thanh niên công nhân - Lan tỏa năng lượng tích cực” năm 2026 ở Thành phố Hồ Chí Minh khám chữa bệnh cho hàng nghìn người dân, thanh niên, công nhân trên địa bàn. Ảnh: ĐVCC

Yêu cầu đổi mới từ thực tiễn đến chính sách

Thực tiễn sắp xếp, kiện toàn Ban Công tác Mặt trận ở thôn, tổ dân phố cho thấy, việc hoàn thiện tổ chức có thể thực hiện trong thời gian ngắn, nhưng để hoạt động thực sự hiệu quả đòi hỏi sự đổi mới đồng bộ về nhận thức, phương thức hoạt động và cơ chế bảo đảm thực hiện nhiệm vụ. Hiệu quả của quá trình sắp xếp không được đo bằng số lượng thành viên hay việc kiện toàn bộ máy, mà bằng khả năng của Ban Công tác Mặt trận trong việc gần dân hơn, nắm bắt kịp thời tâm tư, nguyện vọng của Nhân dân, phát huy vai trò tập hợp và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Trước hết, cần tiếp tục đổi mới, hoàn thiện nhận thức về vị trí, vai trò của Ban Công tác Mặt trận ở khu dân cư. Trong bối cảnh quy mô địa bàn mở rộng, cơ cấu dân cư và các vấn đề xã hội ngày càng đa dạng, Ban Công tác Mặt trận không chỉ thực hiện chức năng tuyên truyền, vận động mà phải chủ động nắm tình hình Nhân dân, phát hiện vấn đề từ cơ sở, tham gia xây dựng đồng thuận xã hội và góp phần giải quyết những vấn đề phát sinh ngay tại cộng đồng.

Cùng với đó, cần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ Mặt trận ở khu dân cư. Thực tiễn cho thấy, hiệu quả hoạt động của Ban Công tác Mặt trận phụ thuộc trước hết vào chất lượng đội ngũ. Vì vậy, việc lựa chọn Trưởng ban, Phó Trưởng ban và các thành viên cần coi trọng uy tín trong cộng đồng, năng lực vận động Nhân dân, kỹ năng phối hợp và khả năng thích ứng với yêu cầu mới. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, nhất là kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong công tác Mặt trận ở cơ sở.

Một yêu cầu không kém phần quan trọng là tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Ban Công tác Mặt trận với cấp ủy, chính quyền và các tổ chức thành viên. Việc sắp xếp địa bàn dân cư chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi cơ chế phối hợp được vận hành đồng bộ, phát huy vai trò của từng chủ thể và khắc phục tình trạng tổ chức đã được kiện toàn nhưng phương thức hoạt động chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn.

Từ góc độ chính sách, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định hướng dẫn theo hướng thống nhất trong toàn hệ thống nhưng vẫn bảo đảm tính linh hoạt để địa phương vận dụng phù hợp với điều kiện thực tế. Cùng với việc hoàn thiện quy định về tổ chức và hoạt động, cần quan tâm hơn đến chế độ, điều kiện hoạt động, công tác đào tạo, bồi dưỡng và các giải pháp nâng cao năng lực cho đội ngũ làm công tác Mặt trận ở khu dân cư.

Sắp xếp thôn, tổ dân phố và kiện toàn Ban Công tác Mặt trận vì thế không chỉ là yêu cầu về tổ chức bộ máy, mà còn là quá trình củng cố nền tảng công tác Mặt trận ở cơ sở. Khi tổ chức được kiện toàn, đội ngũ được nâng cao chất lượng, phương thức hoạt động được đổi mới và cơ chế, chính sách tiếp tục hoàn thiện, Ban Công tác Mặt trận sẽ phát huy tốt hơn vai trò là cầu nối giữa Đảng, chính quyền với Nhân dân, góp phần chuyển hóa sự đồng thuận xã hội thành nguồn lực cho phát triển địa phương, đất nước trong giai đoạn mới.