Kỳ 2: Hà Tây sáp nhập về Hà Nội - Bản sắc đã hao mòn hay hồi sinh?

Giàu bản sắc văn hóa

Chúng tôi về thăm xứ Đoài (các huyện Phúc Thọ, Thạch Thất, Quốc Oai, Ba Vì, thị xã Sơn Tây…) vào một ngày nắng tháng 5. Cảm nhận về không gian đúng như câu dân gian “Nắng Sơn Tây, mây Ba Vì”, trời nắng đẹp, mây trắng xóa bồng bềnh trên đỉnh núi như tiên cảnh. Trong đó, làng cổ Đường Lâm được coi như “trái tim” của xứ Đoài, không chỉ mang đầy đủ những tinh hoa của vùng văn hóa mà hiện nay Đường Lâm còn lưu giữ được nguyên vẹn trầm tích văn hóa, kết hợp với phát triển du lịch trải nghiệm.

Hát trống quân thôn Phúc Lâm. Ảnh: Văn Công.

Văn hóa xứ Đoài hiện còn được thể hiện ở muôn mặt đời sống, từ nhà cổ, lễ hội truyền thống, lề lối sinh hoạt đến ẩm thực. Đó cũng là chất liệu để anh Thắng gìn giữ văn hóa xứ Đoài suốt chục năm qua. Bếp Làng của anh cung cấp các món ăn đặc trưng của vùng như bánh tẻ Phú Nhi, nem Phùng, gà Mía, cá kho niêu đất, bánh chè lam…khiến du khách xa gần như được hoài niệm về làng quê Bắc Bộ xưa.

Về con người xứ Đoài, đây cũng chính là một động lực quan trọng giúp anh Thắng bỏ phố về làng hơn chục năm trước. Theo anh Thắng, người xứ Đoài mang phong thái điềm tĩnh, nói năng từ tốn, thể hiện sự chín chắn và suy nghĩ sâu sắc. Trong mối quan hệ làng xã, họ thường chọn cách hòa giải, tránh xung đột, tinh thần “dĩ hòa vi quý” thể hiện rõ qua các hương ước, lệ làng. Đặc biệt, người xứ Đoài rất coi trọng lễ nghĩa trong cách ăn nói, cư xử trong mối quan hệ gia đình, làng xóm. Trong làng, thứ bậc “trên trước dưới sau”, “kính già, yêu trẻ” được gìn giữ kỹ lưỡng. Những giá trị như “tam tòng tứ đức”, “ngũ thường” vẫn có ảnh hưởng trong tư duy sống.

Bên cạnh đó, xứ Đoài có nhiều lễ hội truyền thống như lễ hội đền Hát Môn (Phúc Thọ), lễ hội đền Và (Sơn Tây), thể hiện sự gắn bó của người dân với quê hương và truyền thống. Còn văn nghệ dân gian, xứ Đoài có hát Dô (Quốc Oai), hát trống quân (Phúc Thọ), rối nước Chàng Sơn (Thạch Thất) là những thể loại nghệ thuật truyền thống độc đáo, phản ánh đời sống và văn hóa của người dân xứ Đoài. Xứ Đoài có nhiều làng nghề truyền thống như làm đồ gỗ, thủ công mỹ nghệ, thể hiện sự khéo léo và tài năng của người dân.

Xuôi theo các dòng sông Đáy, sông Nhuệ xuống đến Hà Đông, Thanh Oai, Thường Tín, Phú Xuyên, Ứng Hòa, Mỹ Đức là trấn Sơn Nam Thượng xưa kia. Đây là vùng phên giậu phía nam bảo vệ kinh thành Thăng Long, nơi sinh ra những bậc hiền tài quốc gia như Nguyễn Trãi, Nguyễn Trực, Dương Trực Nguyên, Ngô Sĩ Liên… Trấn Sơn Nam Thượng cũng là miền đất giàu trầm tích văn hóa mang đặc trưng của vùng lúa nước chiêm trũng.

Về lễ hội, trấn Sơn Nam Thượng có những lễ hội lớn mang tầm quốc gia như lễ hội Bình Đà (huyện Thanh Oai) gắn liền với sự tích Lạc Long Quân, lễ hội Chử Đồng Tử (xã Tự Nhiên, huyện Thường Tín) gắn liền với câu chuyện tình thiên cổ giữa Chử Đồng Tử và Tiên Dung, lễ hội chùa Hương… đặc điểm chung của các lễ hội này là thường diễn ra vào đầu năm, bao gồm phần lễ và phần hội, thu hút hàng chục ngàn khách thập phương.

Từ khi sáp nhập thêm 2 vùng văn hóa, người Hà Nội không chỉ có văn hóa kinh thành Thăng Long mà còn có thêm những “tinh hoa Bắc Bộ” hòa quyện và cùng phát triển. Những loại hình diễn xướng dân gian như cà trù, trống quân, chèo được làm phong phú và đa dạng hơn. Những làn điệu “độc nhất vô nhị” như hò cửa đình, múa hát bài bông ở Phú Nhiêu được các cấp quản lý văn hóa quan tâm, bảo tồn.

Trải nghiệm văn hóa Đường Lâm. Ảnh: Văn Công.

Nghệ nhân Nhân dân Lương Tất Tố, làng Phú Nhiêu (huyện Phú Xuyên) cho biết: Điệu hò cửa đình múa hát bài bông là một tài sản vô giá của làng chúng tôi cũng như của dân tộc, những nghệ nhân cao tuổi không quản ngại thời gian, sức khỏe đều tâm huyết truyền dạy cho thế hệ con cháu. Từ khi sáp nhập về TP. Hà Nội, làn điệu hò của làng tôi được cộng đồng biết đến nhiều hơn và có nhiều hoạt động quan trọng góp phần bảo tồn và lưu giữ làn điệu hò cửa đình.

Biểu hiện của sự giao thoa văn hóa

Sự giao thoa là quá trình tiếp nhận và tương tác có chọn lọc giữa các nền văn hóa, làm giàu bản sắc mà không đánh mất gốc rễ. Ở xứ Đoài, biểu hiện cụ thể gồm kiến trúc và quy hoạch đô thị hài hòa. Tiêu biểu như các công trình đình làng, chùa chiền, di tích lịch sử đan xen với trường học, khu dân cư và tồn tại hài hòa cùng nhau. Về lễ hội truyền thống, các lễ hội truyền thống ở xứ Đoài, trấn Sơn Nam Thượng vẫn được duy trì tổ chức, kết hợp với một số thành tố hiện đại. Những món ăn đặc trưng được quảng bá rộng rãi gắn với thương hiệu địa phương như chè lam, bánh giày, tương, bún hến... một số làn điệu dân gian như ca trù, hát chèo được đưa vào sân khấu hiện đại, trường học, tour du lịch trải nghiệm.

Bên cạnh đó, nỗi lo về “hòa tan” văn hóa xứ Đoài, trấn Sơn Nam Thượng trước cơn bão đô thị hóa cũng là nỗi trăn trở, “hòa tan” xảy ra khi văn hóa truyền thống bị lấn át hoặc biến mất do ảnh hưởng từ bên ngoài, không giữ được bản sắc riêng.

Chúng tôi từng về thăm làng Cự Đà (huyện Thanh Oai) cách đây khoảng gần 20 năm về trước, khi đó chúng tôi còn bắt gặp cảnh tấp nập người ra kẻ vào chở miến dong đi phơi, đi bán, còn sân mỗi gia đình đầy ắp chum tương đang ủ. Từ bao đời nay, làng cổ Cự Đà đã có tiếng trù phú nhất nhì miền Bắc với hai nghề làm tương và làm miến dong truyền thống. Giờ thì khá hiếm vì nhiều hộ đã bỏ nghề vì sản xuất theo lối thủ công không thể theo được sản xuất công nghiệp, nguồn lợi nhuận giảm sút khiến nhiều người ngậm ngùi bỏ nghề cha ông để lại.

Sau sáp nhập hành chính, tốc độ đô thị hóa vùng ngoại thành tăng lên mạnh mẽ khiến diện mạo làng quê cổ có nhiều thay đổi. Đặc biệt ở các ngôi làng cổ như Đường Lâm, Cự Đà (huyện Thanh Oai), làng Cựu (huyện Phú Xuyên), nhu cầu về không gian sống mới do dân số tăng lên, các khu công nghiệp được mở rộng, những mâu thuẫn giữa bảo tồn và nhu cầu cuộc sống diễn ra hàng ngày. Đặc biệt, số lượng ngôi nhà cổ đã giảm nhiều trong khoảng 20 năm qua, từ chỗ khoảng gần 200 ngôi xuống chỉ còn 50 - 60 ngôi do nhu cầu sinh hoạt của người dân tăng lên, nhà cổ không có đủ công năng để đáp ứng những nhu cầu mới của xã hội hiện đại. Một số làng cổ bị bê tông hóa, nhà cổ bị phá bỏ để xây nhà tầng hiện đại, mất đi dáng dấp làng quê truyền thống.

Ngôi nhà cổ của ông Đinh Văn Lai ở Cự Đà. Ảnh: Văn Công.

Ông Đinh Văn Lai, chủ nhân ngôi nhà cổ hơn trăm năm tuổi ở Cự Đà bao năm qua vẫn đau đáu giữ lại ngôi nhà do cha ông xây dựng từ năm 1918 bằng gỗ vàng tâm. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của thời gian, nhiều kết cấu gỗ đã xuống cấp, mái ngói cũng bị mưa dột nên đã có lúc ông phải lấy chậu hứng dột trong nhà. Vào mùa nóng, do nhà rộng 5 gian thông tuông, mái ngói nhiều kẽ hở nên việc lắp đặt điều hòa không thuận tiện như phòng khép kín nên ông Lai luôn trăn trở giữa việc giữ hay dỡ bỏ ngôi nhà cổ này.

Hay như một số lễ hội bị thương mại hóa, cụ thể như các nghi thức tâm linh, phong tục cổ bị giản lược hoặc biến tướng thành hoạt động mua bán, giải trí. Tiếng nói địa phương, cách xưng hô phép tắc trong gia đình - làng xóm dần bị thay thế bởi văn hóa thành thị hoặc toàn cầu hóa. Lối sống truyền thống ít nhiều bị thay đổi như thanh niên ít quan tâm đến phong tục quê hương; thói quen sinh hoạt nông thôn bị thay bằng lối sống gấp gáp, công nghiệp; Trang phục, kiến trúc nhà cửa, biểu tượng văn hóa bị đồng hóa theo phong cách hiện đại, ít nhiều không còn mang nét “hồn xứ Đoài” nguyên bản.

Cần bảo tồn đúng cách, nguyên trạng

Công tác bảo tồn các giá trị văn hóa từ trước đến nay sao cho giữ được nguyên trạng và phát huy được giá trị vốn có luôn là một vấn đề khó. Đã có không ít di tích sau bảo tồn được làm trẻ ra đến hàng trăm năm tuổi hay có những di tích được làm mới một cách thô bạo đến nỗi người ta ngỡ được xây dựng mới hoàn toàn.

Nghệ nhân trống quân Nguyễn Thị Vẫy ở làng Đan Nhiễm. Ảnh: Văn Công.

Từ khi sáp nhập về Hà Nội, những con đường về vùng ngoại thành được mở rộng, mạng lưới xe buýt được phủ đến trung tâm của hầu hết các xã giúp cho kinh tế xã hội, du lịch làng nghề được kết nối và phát triển hơn. Tuy nhiên, một số làng nghề truyền thống áp dụng máy móc thiết bị hiện đại cho ra sản phẩm không còn tỉ mỉ như trước, những công đoạn thủ công bị lược bỏ cho dù chính những quá trình đó truyền tải ngữ liệu văn hóa.

Bên cạnh đó, làng nghề còn là một thành tố văn hóa không thể thiếu trong đời sống, nếu chỉ coi sản phẩm làng nghề là kết quả cuối cùng thì chưa nhìn nhận đúng vai trò của làng nghề từ góc nhìn văn hóa. Không phải ngẫu nhiên nghề này là chỉ có ở ngôi làng này và ngược lại chỉ có người làng này mới làm ra sản phẩm chuẩn chỉnh mang hồn cốt văn hóa của ngôi làng đó.

Về gìn giữ các làn điệu cổ truyền tại cơ sở được đẩy mạnh bằng việc ra đời hàng loạt các câu lạc bộ như CLB ca trù Chanh Thôn, CLB hát trống quân Đan Nhiễm, CLB hát do Liệp Tuyết, Đội rối cạn Lộc Hòe, CLB hát trống quân Phúc Lâm...

Tuy nhiên bên cạnh đó cũng là nỗi lo “sân khấu hóa” quá mức các làn điệu dân ca cổ truyền. Việc khôi phục và phát triển các làn điệu dân ca cổ truyền tại các làng quê là việc làm rất cần thiết và đúng đắn, góp phần gìn giữ tránh bị thất truyền tinh hoa văn hóa dân gian. Tuy nhiên, việc gìn giữ cùng cần phải có hướng đi đúng đắn, nội tại tránh sa vào hình thức làm giảm đi sức hút vốn có của văn hóa.

Nghệ nhân Nhân dân ca trù Chanh Thôn Vũ Thị Khướu nghiên cứu tài liệu ca trù. Ảnh: Văn Công.

Việc sân khấu hóa các làn điệu dân gian phần nào góp phần quảng bá, lan tỏa hình ảnh nhưng liệu đã đúng với bản chất vốn có của nó hay chưa thì lại là một vấn đề khác. Như hò cửa đình và múa hát bài bông vốn là điệu hò tế lễ thánh, được biểu diễn vào ngày rằm trung thu tại đình làng, nương nhờ vào không gian tế lễ để làm nên sự linh thiêng và trang nghiêm của điệu hò. Nếu như sân khấu hóa qua các liên hoan, cuộc thi liệu có làm mất đi vẻ trang trọng và không truyền tải được hồn cốt, ý nghĩa của điệu hò, điệu múa? Tương tự là hát trống quân là lối hát ngẫu hứng, ca từ sáng tác tức thì trong không gian mở, nếu như viết lời sẵn và biểu diễn trên sân khấu liệu có làm giảm đi sự sáng tạo và tự nhiên của hát trống quân?

Tựu trung lại, giao thoa văn hóa là xu thế tất yếu của thời đại, nếu biết chắt lọc và sáng tạo, sẽ giúp xứ Đoài, trấn Sơn Nam Thượng phát triển bền vững. Ngược lại, nỗi lo “hòa tan” xuất hiện khi đánh mất sự chủ động gìn giữ bản sắc - điều mà người dân, chính quyền và giới nghiên cứu cần cùng nhau nỗ lực gìn giữ.