TS Nguyễn Viết Chức: Tri ân người có công không phải là việc làm theo… mùa vụ

Phóng viên: Thưa TS Nguyễn Viết Chức, ông đánh giá như thế nào về vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội trong việc giám sát thực thi chính sách “Đền ơn đáp nghĩa” hiện nay?

TS Nguyễn Viết Chức: Tôi cho rằng, nói đến chính sách “Đền ơn đáp nghĩa” là nói đến một trong những giá trị đạo lý cốt lõi của dân tộc Việt Nam - đó là truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”. Đây không chỉ là một chính sách an sinh xã hội đơn thuần mà sâu xa hơn, nó là thước đo của lòng biết ơn, của trách nhiệm chính trị và đạo đức xã hội đối với những người đã hy sinh xương máu, cống hiến tuổi thanh xuân cho độc lập, tự do của đất nước.

Trong bối cảnh đó, vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội là cực kỳ quan trọng. Tôi vẫn thường nói rằng, chính quyền có thể quản lý bằng cơ chế, bằng quy định nhưng Mặt trận và các đoàn thể lại có thế mạnh đặc biệt ở sự gần dân, sát dân và hiểu dân. Họ không chỉ kiểm tra xem chính sách đã thực hiện đúng chưa mà còn lắng nghe được tâm tư, nguyện vọng, cả những nỗi niềm rất đời thường của các gia đình chính sách, thương binh, bệnh binh, thân nhân liệt sĩ.

Giám sát ở đây không đơn thuần là “đi kiểm tra” mà là giám sát bằng trách nhiệm xã hội, bằng tình cảm, bằng lương tri. Có những trường hợp chỉ nhờ cán bộ Mặt trận ở cơ sở phát hiện mà người có công được hưởng lại quyền lợi vốn bị chậm trễ nhiều năm. Có những hoàn cảnh tưởng như đã bị quên lãng nhưng nhờ các đoàn thể lên tiếng mà được quan tâm kịp thời.

Tôi nghĩ, nếu làm tốt vai trò giám sát này thì không chỉ bảo đảm chính sách đi đúng đối tượng mà còn góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào Đảng, Nhà nước và chế độ. Và ở một góc độ sâu xa hơn, đó cũng chính là cách xây dựng “thế trận lòng dân” bền vững từ cơ sở.

TS Nguyễn Viết Chức, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn về Văn hóa xã hội, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Ảnh: ĐVCC.

Phóng viên: Theo ông, hoạt động giám sát của Mặt trận và các đoàn thể đã tác động ra sao đến việc bảo đảm quyền lợi của người có công và thân nhân gia đình chính sách?

TS Nguyễn Viết Chức: Tác động là rất rõ, rất thực chất chứ không phải hình thức. Chúng ta phải nhìn nhận rằng, chính sách dù hay đến đâu nhưng nếu khâu thực thi thiếu trách nhiệm hoặc thiếu giám sát thì vẫn có thể xảy ra sai sót, thậm chí gây thiệt thòi cho người dân.

Ở nhiều địa phương, nhờ có sự tham gia giám sát của Mặt trận và các đoàn thể mà nhiều hồ sơ tồn đọng kéo dài đã được giải quyết; những trường hợp hưởng sai, hưởng thiếu được rà soát lại; những phản ánh của người dân được tiếp nhận và xử lý nhanh hơn. Đó là tác động rất cụ thể.

Nhưng theo tôi, giá trị lớn hơn còn nằm ở khía cạnh tinh thần. Người có công không chỉ cần chế độ vật chất mà họ còn cần sự trân trọng, sự quan tâm và cảm giác mình không bị lãng quên. Khi Mặt trận, Công đoàn, Hội Cựu chiến binh, Đoàn Thanh niên… đến tận nơi thăm hỏi, giám sát, lắng nghe thì điều đó tạo ra một sự kết nối rất nhân văn giữa chính sách với đời sống.

Tôi từng gặp nhiều thương binh nói rằng, điều khiến họ xúc động không phải chỉ là khoản trợ cấp mà là cảm giác xã hội vẫn ghi nhớ công lao của họ. Đó là điều rất đáng suy ngẫm. Cho nên, hoạt động giám sát nếu được làm bằng tâm huyết thì không chỉ bảo vệ quyền lợi mà còn góp phần giữ gìn đạo lý xã hội.

Phóng viên: Trong thực tế, đâu là những hạn chế, bất cập còn tồn tại trong quá trình giám sát việc thực hiện các chế độ, chính sách “Đền ơn đáp nghĩa” ở cơ sở?

TS Nguyễn Viết Chức: Tôi nghĩ cần nhìn thẳng vào thực tế để thấy rằng vẫn còn không ít hạn chế. Trước hết là có nơi hoạt động giám sát còn mang tính hình thức, làm cho đủ quy trình chứ chưa thật sự đi vào chiều sâu. Báo cáo thì rất đầy đủ nhưng đời sống của người dân đôi khi vẫn còn nhiều khó khăn chưa được phản ánh hết.

Một vấn đề nữa là tâm lý nể nang, né tránh va chạm. Có nơi biết có bất cập nhưng ngại góp ý, ngại đấu tranh vì sợ mất lòng hoặc sợ ảnh hưởng đến quan hệ địa phương. Điều này làm cho hiệu quả giám sát giảm đi đáng kể.

Ngoài ra, năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác giám sát ở cơ sở cũng chưa đồng đều. Có những cán bộ rất tâm huyết, sâu sát nhưng cũng có nơi còn hạn chế về chuyên môn, kỹ năng phản biện và khả năng theo dõi chính sách.

Theo tôi, muốn khắc phục thì phải nâng cao tính độc lập tương đối trong giám sát xã hội; phải coi phản biện là một trách nhiệm xây dựng chứ không phải “bới móc”. Đồng thời, cần tăng cường công khai, minh bạch để người dân cùng tham gia giám sát. Khi có ánh sáng của dư luận xã hội thì tiêu cực rất khó tồn tại.

Tính đến nay, đã có trên 1,2 triệu người có công được hưởng trợ cấp hằng tháng và hơn 280.000 thân nhân người có công đang hưởng trợ cấp tiền tuất hằng tháng. Ảnh: ĐVCC.

Phóng viên: Ông cho rằng cần làm gì để phát huy vai trò phản biện xã hội của Mặt trận và các đoàn thể nhằm kịp thời phát hiện những biểu hiện thiếu minh bạch, sai sót hoặc trục lợi chính sách?

TS Nguyễn Viết Chức: Theo tôi, điều đầu tiên là phải tạo ra cơ chế để người dân được nói thật, phản ánh thật và được bảo vệ khi phản ánh. Nhiều khi dân biết rất rõ nơi nào làm chưa đúng, ai có biểu hiện trục lợi, nhưng họ ngại va chạm hoặc sợ bị gây khó dễ nên không dám lên tiếng.

Mặt trận và các đoàn thể phải thực sự là nơi tiếp nhận tiếng nói của nhân dân một cách khách quan và có trách nhiệm. Không thể chỉ dừng ở các báo cáo hành chính hay những cuộc họp mang tính thủ tục.

Bên cạnh đó, đội ngũ làm công tác giám sát phải có bản lĩnh. Phản biện xã hội không phải để đối đầu với chính quyền mà để giúp chính sách được thực hiện đúng hơn, nhân văn hơn. Nếu thấy có sai sót mà không dám nói thì đó không phải là trách nhiệm với dân.

Tôi cũng cho rằng cần ứng dụng mạnh công nghệ số. Ví dụ, nếu có hệ thống tiếp nhận phản ánh trực tuyến minh bạch, công khai tiến độ xử lý thì người dân sẽ tin tưởng hơn và việc giám sát cũng hiệu quả hơn rất nhiều.

Phóng viên: Hiện nay, việc phối hợp giữa chính quyền địa phương với Mặt trận và các đoàn thể trong công tác chăm lo người có công đã thực sự hiệu quả hay chưa, thưa ông?

TS Nguyễn Viết Chức: Theo tôi là đã có nhiều chuyển biến tích cực nhưng vẫn chưa đồng đều. Có những địa phương làm rất tốt, huy động được cả hệ thống chính trị cùng vào cuộc chăm lo cho gia đình chính sách. Nhưng cũng có nơi việc phối hợp còn mang tính phong trào, chủ yếu tập trung vào dịp 27/7 hay các ngày lễ lớn.

Tôi nghĩ điều quan trọng nhất là phải thay đổi tư duy. Tri ân người có công không phải là việc làm theo mùa vụ hay để hoàn thành chỉ tiêu mà phải là trách nhiệm thường xuyên của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.

Người có công cần được hỗ trợ bằng những chính sách lâu dài, thiết thực như nhà ở, chăm sóc sức khỏe, việc làm cho con em, hỗ trợ sinh kế… Chúng ta không thể để có những gia đình liệt sĩ, thương binh vẫn sống khó khăn trong khi xã hội ngày càng phát triển. Điều đó sẽ tạo nên sự day dứt rất lớn.

Hằng năm, nhà nước dành trên 30 nghìn tỷ đồng chi chế độ đối với người có công với cách mạng. Ảnh: ĐVCC.

Phóng viên: Theo ông, làm thế nào để huy động được sự tham gia rộng rãi của cộng đồng, doanh nghiệp và người dân trong việc cùng giám sát và thực hiện hiệu quả phong trào “Đền ơn đáp nghĩa”?

TS Nguyễn Viết Chức: Tôi nghĩ muốn huy động xã hội thì trước tiên phải đánh thức được tinh thần biết ơn trong mỗi con người. Người Việt Nam vốn có truyền thống rất nhân văn, rất nghĩa tình. Vấn đề là chúng ta có khơi dậy được cảm xúc ấy hay không.

Nếu chỉ tuyên truyền khô cứng bằng khẩu hiệu thì sẽ khó lan tỏa. Nhưng nếu kể những câu chuyện thật về sự hy sinh, mất mát của các gia đình liệt sĩ, thương binh; nếu để thế hệ trẻ hiểu rằng độc lập hôm nay được đổi bằng máu xương của cha anh, thì tự khắc trách nhiệm xã hội sẽ hình thành.

Doanh nghiệp cũng vậy. Khi họ thấy hoạt động “Đền ơn đáp nghĩa” minh bạch, thiết thực và giàu ý nghĩa nhân văn thì họ sẵn sàng đồng hành. Tôi luôn cho rằng, một xã hội biết tri ân quá khứ mới là một xã hội có nền tảng đạo đức bền vững cho tương lai.

Phóng viên: Trong bối cảnh chuyển đổi số và cải cách hành chính hiện nay, ông có đề xuất gì để nâng cao tính công khai, minh bạch và hiệu quả giám sát các chính sách dành cho người có công?

TS Nguyễn Viết Chức: Chuyển đổi số mở ra cơ hội rất lớn để minh bạch hóa việc thực hiện chính sách. Nếu chúng ta xây dựng được cơ sở dữ liệu đồng bộ về người có công, công khai tiến độ giải quyết hồ sơ, mức hỗ trợ, phản ánh kiến nghị… thì sẽ hạn chế rất nhiều tình trạng chậm trễ hay tiêu cực.

Nhưng tôi muốn nhấn mạnh rằng, công nghệ chỉ là công cụ. Điều quyết định vẫn là trách nhiệm và đạo đức của con người thực thi chính sách. Một hệ thống hiện đại đến đâu mà thiếu sự tận tâm thì vẫn có thể gây ra sự vô cảm.

Chính sách “Đền ơn đáp nghĩa” cần được thực hiện không chỉ bằng quy trình hành chính mà còn bằng tình người. Bởi suy cho cùng, điều mà những người có công mong muốn nhất không phải chỉ là vật chất mà là sự ghi nhận chân thành của xã hội đối với những hy sinh của họ.

Và khi một đất nước biết trân trọng những người đã cống hiến cho mình thì đất nước đó mới thực sự có chiều sâu văn hóa và sức mạnh tinh thần để phát triển bền vững.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!