Sáng kiến “Đổi khói thuốc - Lấy lợi ích”: Cách làm mới trong phòng, chống tác hại thuốc lá

Từ thực trạng đáng lo ngại

Những năm gần đây, cùng với tốc độ phát triển của công nghệ số, tình trạng sử dụng thuốc lá ở Việt Nam có xu hướng trẻ hóa, đặc biệt là sự gia tăng nhanh chóng của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Không ít người lao động, đặc biệt là lao động trẻ, coi thuốc lá - nhất là thuốc lá điện tử - như một “mốt thời thượng”, “cách giải tỏa stress”, trong khi chưa lường hết các nguy cơ bệnh tật đường hô hấp, tim mạch, rối loạn tâm thần, suy giảm khả năng lao động…

Lao động trẻ hút thuốc lá là mối lo ngại về sức khỏe trong tương lai. Ảnh: AI

Tại các cơ quan, đơn vị, quy định “nơi làm việc không khói thuốc”, “cấm hút thuốc trong phòng làm việc, phòng họp, hành lang, thang máy…” đã tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, thực tế không phải lúc nào biển cấm, quy chế và lời nhắc nhở cũng đủ sức “kéo” người hút thuốc rời xa điếu thuốc.

Nhiều nơi vẫn còn tình trạng hút thuốc lén lút ở khu vực vệ sinh, khu vực ít người đi lại, hoặc tụ tập hút thuốc ngoài cổng cơ quan rồi mang theo mùi khói ám vào phòng làm việc, gây khó chịu cho đồng nghiệp, ảnh hưởng đến hình ảnh văn minh nơi công sở.

Theo Công đoàn Trung tâm Thông báo tin tức hàng không, trong môi trường lao động đặc thù, đòi hỏi sự tập trung và chính xác tuyệt đối tại đơn vị, mọi yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe và trạng thái tinh thần của người lao động đều có thể tác động trực tiếp đến an toàn bay. Bởi vậy, phòng, chống tác hại của thuốc lá không chỉ là câu chuyện sức khỏe cá nhân, mà còn gắn với trách nhiệm nghề nghiệp, với an toàn của mỗi chuyến bay.

Từ nhận thức đó, đoàn viên Công đoàn Trung tâm đã đề xuất sáng kiến “Đổi khói thuốc - Lấy lợi ích” - một cách tiếp cận mới mẻ, văn minh, chuyển trọng tâm từ “cấm đoán, phạt vi phạm” sang “khuyến khích thay đổi hành vi bằng lợi ích cụ thể, thiết thực”.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra cho tổ chức Công đoàn không chỉ là “treo khẩu hiệu” hay “tuyên truyền cho đúng kế hoạch”, mà là phải tìm ra những cách làm mới, chạm tới tâm lý người lao động, nhất là thế hệ trẻ - lực lượng đang chịu tác động mạnh của các xu hướng tiêu dùng và văn hóa số.

Cán bộ nhân viên Trung tâm ARO/AIS trực thuộc Trung tâm Thông báo tin tức hàng không thực hiện môi trường không khói thuốc lá. Ảnh: Cục Hàng không Việt Nam

“Đổi khói thuốc - Lấy lợi ích”: tư duy “win - win” thay cho cấm đoán

Từ kinh nghiệm tham khảo mô hình khuyến khích bỏ thuốc lá ở một số nước phát triển như Anh, Úc, New Zealand - nơi các cơ sở giáo dục, y tế, doanh nghiệp không chỉ cấm hút thuốc mà còn chủ động “tưởng thưởng” cho người bỏ thuốc - đoàn viên Công đoàn Trung tâm Thông báo tin tức hàng không đã đề xuất sáng kiến “Đổi khói thuốc - Lấy lợi ích”.

Tinh thần cốt lõi của sáng kiến là: “Muốn người hút thuốc thay đổi hành vi, hãy cho họ thấy rõ lợi ích khi dừng lại, chứ không chỉ vẽ ra tác hại nếu tiếp tục”. Thay vì chỉ lập danh sách “người vi phạm hút thuốc”, mô hình xây dựng hệ thống ghi nhận hành vi tích cực của người lao động, qua đó khuyến khích sự thay đổi tự nguyện, bền vững.

Cụ thể, Công đoàn có thể phối hợp với chuyên môn và Đoàn Thanh niên xây dựng một “hệ thống điểm lợi ích”:

Người lao động ký cam kết không hút thuốc, không sử dụng thuốc lá điện tử trong khuôn viên Trung tâm - được cộng điểm khởi động.

Sau mỗi mốc thời gian 1 tháng, 3 tháng, 6 tháng không sử dụng thuốc lá (có xác nhận của tổ công đoàn, đồng nghiệp cùng tổ, hoặc thông qua các hình thức kiểm tra sức khỏe định kỳ), người tham gia được cộng thêm điểm.

Cán bộ nhân viên Trung tâm ARO/AIS Đà Nẵng thuộc Trung tâm Thông báo tin tức hàng không thực hiện môi trường làm việc không khói thuốc lá. Ảnh: Cục Hàng không Việt Nam

Điểm tích lũy có thể được đổi quà: vé xem phim, thẻ đồ uống lành mạnh, sách, dụng cụ thể thao, hoặc được ưu tiên đăng ký tham gia các khóa đào tạo kỹ năng, chương trình nghỉ mát nội bộ, team building.

Quan trọng hơn, điểm không chỉ là “quà”, mà còn là sự ghi nhận của tập thể. Danh sách cá nhân, tổ đội “Không khói thuốc tiêu biểu” có thể được vinh danh trong các cuộc họp giao ban, bản tin nội bộ, fanpage Công đoàn. Qua đó, từ một hành vi cá nhân trở thành câu chuyện truyền cảm hứng chung - đúng với tinh thần “lấy tích cực đẩy lùi tiêu cực”.

"Ngày không khói" - biến thông điệp thành hoạt động sống động

Một nét mới trong sáng kiến là đề xuất tổ chức “Ngày không khói” định kỳ hằng tháng hoặc theo các đợt cao điểm (Tuần lễ Quốc gia không thuốc lá, Tháng Công nhân, Tháng hành động vì ATVSLĐ…). Trong ngày này, toàn Trung tâm phát động nhiều hoạt động truyền thông sáng tạo, gần gũi với giới trẻ, thay vì những buổi nói chuyện khô khan, một chiều.

Có thể là: Cuộc thi thiết kế meme, infographic, poster về tác hại của thuốc lá, với góc nhìn hài hước, dí dỏm nhưng sâu sắc. Cuộc thi làm vlog, short video “Một ngày không khói thuốc”, ghi lại hành trình bỏ thuốc, cảm nhận của người trong cuộc, chia sẻ từ đồng nghiệp, người thân. Góc trải nghiệm cho đoàn viên với các thiết bị đo chức năng hô hấp, đo CO trong khí thở… trước và sau một thời gian không sử dụng thuốc lá, giúp người tham gia “thấy” được sự thay đổi của chính mình.

Những hoạt động này nếu được triển khai khéo léo, ứng dụng nền tảng số, có tương tác trực tuyến, bình chọn công khai, sẽ rất phù hợp với môi trường lao động trẻ, trình độ công nghệ cao như tại Trung tâm Thông báo tin tức hàng không. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để Công đoàn gắn thông điệp “Nơi làm việc không khói thuốc” với các giá trị mà người lao động trẻ quan tâm: sáng tạo, trải nghiệm, được lắng nghe và ghi nhận.

Cán bộ nhân viên Trung tâm ARO/AIS Cam Ranh thực hiện môi trường không khói thuốc lá. Ảnh: Cục Hàng không Việt Nam.

Vai trò “nhạc trưởng” của Công đoàn

Một sáng kiến hay chỉ có thể đi vào cuộc sống nếu có sự vào cuộc đồng bộ, trong đó Công đoàn giữ vai trò “nhạc trưởng”. Với sáng kiến “Đổi khói thuốc - Lấy lợi ích”, Công đoàn Trung tâm có thể đảm nhiệm một số “đường dây chính” sau:

Thứ nhất, tham mưu với cấp ủy, lãnh đạo chuyên môn đưa nội dung xây dựng môi trường làm việc không khói thuốc gắn với quy chế cơ quan, tiêu chí thi đua. Điều này tạo nền tảng pháp lý và môi trường để sáng kiến được triển khai nghiêm túc, lâu dài chứ không chỉ là một phong trào ngắn hạn.

Thứ hai, thiết kế cơ chế khuyến khích minh bạch, công bằng, tránh tâm lý “đổi khói thuốc lấy quà” theo nghĩa vụ lợi, hình thức. Tất cả đoàn viên, người lao động đều có cơ hội tham gia và được hưởng lợi khi thay đổi hành vi, kể cả những người chưa từng hút thuốc, thông qua các hoạt động truyền thông, chăm sóc sức khỏe, rèn luyện thể thao.

Thứ ba, kết nối với các chương trình, dự án về phòng, chống tác hại thuốc lá của ngành Y tế, của Tổng Liên đoàn để tranh thủ nguồn lực tập huấn, tài liệu truyền thông, chuyên gia tư vấn. Như vậy, sáng kiến tại một đơn vị không chỉ dừng ở phạm vi nội bộ, mà có thể trở thành một “mô hình điểm” để nhân rộng trong ngành hàng không và các lĩnh vực lao động khác.

Hướng tiếp cận văn minh, đáng được nhân rộng

Điểm đáng chú ý của sáng kiến “Đổi khói thuốc - Lấy lợi ích” là nó tương thích với tâm lý thế hệ trẻ trong kỷ nguyên số: đề cao quyền lựa chọn, thích được ghi nhận và trải nghiệm, sẵn sàng thay đổi nếu thấy “xứng đáng”. “Win - win” ở đây không chỉ là “bỏ khói thuốc, nhận quà”, mà là: Người bỏ thuốc có sức khỏe tốt hơn, tự tin hơn, giảm nguy cơ bệnh tật, tiết kiệm chi phí. Môi trường làm việc trong lành, văn minh, giảm xung đột do mùi khói, tăng sự hài lòng của tập thể. Đơn vị nâng cao hình ảnh chuyên nghiệp, góp phần bảo đảm an toàn lao động, an toàn bay.

Nếu được triển khai bài bản, có theo dõi, đánh giá định kỳ, sáng kiến hoàn toàn có thể trở thành một mô hình mẫu về ứng dụng tư duy khuyến khích hành vi tích cực trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá. Các cơ quan, trường học, doanh nghiệp có thể điều chỉnh cho phù hợp với đặc thù của mình: ở trường học, quà tặng có thể là sách, học bổng kỹ năng; ở doanh nghiệp sản xuất, có thể là trang thiết bị thể thao, các hoạt động phúc lợi tập thể; ở khu công nghiệp, có thể kết hợp với mô hình “Tổ công nhân tự quản sức khỏe”…

Từ một sáng kiến, gợi mở cách làm truyền thông chính sách

Vượt ra ngoài khuôn khổ một giải pháp bảo vệ sức khỏe, “Đổi khói thuốc - Lấy lợi ích” còn gợi mở một tư duy mới trong truyền thông chính sách: thay vì chỉ ban hành quy định, xử phạt, hãy thiết kế các cơ chế khuyến khích, tạo động lực để người dân, người lao động tự nguyện thực hiện.

Đối với tổ chức Công đoàn - nhất là trong các ngành đặc thù như hàng không - đây chính là cơ hội để khẳng định vai trò đồng hành, dẫn dắt, chăm lo từ những điều rất cụ thể: từ việc bỏ điếu thuốc, giảm một lần hít khói độc, đến việc vun đắp một môi trường làm việc an toàn, nhân văn hơn.

“Đổi khói thuốc - Lấy lợi ích” vì thế không chỉ là một khẩu hiệu hay một tên gọi sáng kiến. Đó là lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng quyết liệt: Mỗi sự lựa chọn hôm nay của người lao động - giữa khói thuốc và lợi ích sức khỏe, giữa thói quen cũ và lối sống mới - đều góp phần định hình tương lai của chính họ và cộng đồng. Và Công đoàn, bằng những sáng kiến thiết thực như thế, đang giúp họ lựa chọn đúng.