Để người lao động nhớ đến Công đoàn đầu tiên

Gần một năm trước đó, hồ sơ vụ việc xác định chồng chị tử vong do bệnh lý. Nếu kết luận ấy được giữ nguyên, gia đình sẽ không được hưởng chế độ tai nạn lao động.

Nhưng anh Nguyễn Trung Ngạn không chấp nhận dừng lại ở kết luận ban đầu.

Suốt nhiều tháng, người cán bộ Công đoàn TP. Hồ Chí Minh kiên trì thu thập tài liệu, đối chiếu chứng cứ, nhiều lần làm việc với đoàn điều tra, cơ quan công an và các đơn vị liên quan để làm rõ bản chất vụ việc. Cuối cùng, cái chết của người công nhân được xác định là tai nạn lao động. Gia đình mất đi người chồng, người cha nhưng những quyền lợi mà pháp luật dành cho họ đã không bị mất theo.

Nhắc lại câu chuyện ấy, anh Nguyễn Trung Ngạn gần như không nói về những tháng ngày theo đuổi hồ sơ. Điều anh nhớ nhất là hình ảnh người phụ nữ đứng lặng trước mặt mình sau buổi làm việc hôm đó.

Với anh, đó chỉ là một trong rất nhiều vụ việc Công đoàn phải theo đuổi để bảo vệ người lao động.

Cuộc sắp xếp tổ chức lớn nhất của hệ thống Công đoàn vừa qua cũng làm thay đổi công việc của anh Ngạn.

Liên đoàn Lao động cấp tỉnh được sắp xếp từ 63 xuống còn 34 đơn vị; các ban chuyên môn cấp tỉnh giảm từ 291 xuống còn 49; công đoàn cấp huyện và công đoàn khu công nghiệp được giải thể để chuyển sang mô hình trực tiếp, linh hoạt hơn. Bộ máy tinh gọn hơn đồng nghĩa với việc mỗi cán bộ phải phụ trách địa bàn rộng hơn, nhiều lĩnh vực hơn và gánh vác nhiều trách nhiệm hơn.

Trước đây, mỗi lĩnh vực đều có cán bộ chuyên trách. Bây giờ, nhiều vị trí không còn. Anh Ngạn cười khi nhắc đến những phần việc mình chưa từng được đào tạo: “Không biết thì phải học”.

Điều đó cũng phần nào phản ánh yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ cán bộ Công đoàn sau cuộc sắp xếp bộ máy: không chỉ làm nhiều việc hơn, mà còn phải đủ năng lực để giải quyết những vấn đề phức tạp hơn.

Điện thoại của anh Ngạn có thể đổ chuông vào bất cứ thời điểm nào. Theo quy định, khi xảy ra tai nạn lao động, đại diện Công đoàn phải tham gia ngay từ quá trình điều tra. Vì vậy, chuyện xuống hiện trường giữa đêm hay trong những ngày nghỉ với anh từ lâu đã trở thành bình thường. Có lần, đồng nghiệp hỏi vì sao không có lịch công tác để làm thủ tục thanh toán, anh chỉ cười: “Người ta chết có báo trước với tôi đâu mà lên lịch”.

Đó không chỉ là một câu nói vui. Trong điều tra tai nạn lao động, mỗi phút chậm trễ đều có thể khiến hiện trường thay đổi, dấu vết bị xóa và căn cứ quan trọng không còn. Có mặt từ sớm cũng đồng nghĩa với việc người lao động có thêm một tiếng nói bảo vệ quyền lợi của mình ngay từ những bước đầu tiên của quá trình điều tra.

Nhưng hiện trường mới chỉ là điểm khởi đầu. Phía sau đó là những cuộc họp kéo dài với đoàn điều tra, công an và các cơ quan chuyên môn để làm rõ bản chất vụ việc. Có hồ sơ phải họp bốn, năm lần; có vụ tai nạn được xác định hoàn toàn do lỗi của người lao động, anh đề nghị rà soát lại toàn bộ căn cứ.

Gần đây, trong một vụ tai nạn lao động hàng hải, đoàn điều tra cho rằng người lao động đang nghỉ ngơi trên tàu nên không đủ điều kiện xác định là tai nạn lao động. Nguyễn Trung Ngạn viện dẫn quy định về thời giờ làm việc của thuyền viên và các quy định pháp luật liên quan để phân tích rằng thời gian lao động được tính từ khi lên tàu, không chỉ trong ca trực. Những căn cứ đó khiến đoàn điều tra thay đổi kết luận.

“Muốn bảo vệ được người lao động thì mình không thể chỉ biết vài quy định chung”, anh Ngạn nói.

Theo anh, người cán bộ Công đoàn tham gia điều tra phải hiểu pháp luật, hiểu đặc thù từng ngành nghề và đủ năng lực trao đổi bình đẳng với những người đã có hàng chục năm kinh nghiệm chuyên môn. Bởi nếu ngay cả người đại diện cho người lao động cũng không nắm chắc quy định thì quyền lợi của họ rất dễ bị bỏ sót.

Nhiều năm làm công tác Công đoàn, anh rút ra một điều rất giản dị: Điều người lao động nhớ không phải là cán bộ Công đoàn đã dự bao nhiêu cuộc họp, mà là lúc khó khăn nhất, có ai đứng cạnh họ hay không.

Điều ấy càng được Nguyễn Trung Ngạn cảm nhận rõ hơn trong một vụ việc khác: Một doanh nghiệp nợ quyền lợi của người lao động. Công đoàn đứng ra đại diện khởi kiện. Người lao động chỉ cần ký giấy ủy quyền. Toàn bộ quá trình, từ nộp hồ sơ, tham gia tố tụng đến làm thủ tục thi hành án đều do tổ chức Công đoàn thực hiện.

Đến ngày nhận được tiền thi hành án, người phụ nữ đang mang thai cầm khoản tiền trên tay rồi bật khóc. Chị nói: “Em tham gia Công đoàn nhiều năm mà không biết tụi em có quyền như vậy. Em cũng không biết Công đoàn lại làm những việc này. Mấy anh làm được như thế, tụi em thật sự rất bất ngờ và rất cảm động”.

Nguyễn Trung Ngạn bảo, đó là một trong những lần anh nhớ nhất - không phải vì thắng một vụ kiện, mà vì đến lúc ấy người lao động mới hiểu Công đoàn không chỉ là nơi tổ chức phong trào hay trao những phần quà ngắn hạn. Quan trọng hơn, đó là nơi có thể đứng ra đại diện, bảo vệ họ khi quyền lợi bị xâm phạm.

Theo anh, chăm lo vẫn luôn cần thiết nhưng nếu chỉ dừng ở những hỗ trợ trước mắt thì giá trị ấy sẽ sớm qua đi. Một bản thỏa ước lao động tập thể giúp hàng trăm, hàng nghìn người lao động tăng thêm thu nhập; một vụ kiện đòi lại tiền lương, bảo hiểm; một cuộc thương lượng thành công để cải thiện điều kiện làm việc... đều tạo ra những giá trị bền vững hơn rất nhiều.

Nhìn từ những vụ việc như thế, có thể thấy mục tiêu của cuộc sắp xếp bộ máy Công đoàn không chỉ là tinh gọn đầu mối hay giảm cấp trung gian. Điều cốt lõi là xây dựng một đội ngũ cán bộ đủ năng lực để giải quyết những vấn đề của người lao động ngay từ cơ sở.

Đó cũng là tinh thần Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại Đại hội XIV Công đoàn Việt Nam: Hiệu quả của tổ chức không được đo bằng quy mô bộ máy hay số lượng hoạt động, mà bằng niềm tin của đoàn viên, bằng số vụ việc người lao động được bảo vệ và bằng những thay đổi thực chất trong đời sống của họ.

Suy cho cùng, bộ máy có thể tinh gọn hơn, nhưng giá trị của Công đoàn chỉ được khẳng định bằng những việc làm cụ thể. Và, như lời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: “mọi chương trình, kế hoạch, phong trào phải trả lời được câu hỏi: người lao động được gì, quyền lợi nào được bảo vệ, khó khăn nào được tháo gỡ, tiếng nói nào được lắng nghe”.

Cuối buổi trò chuyện, tôi hỏi Nguyễn Trung Ngạn: “Sau tất cả những vụ tai nạn lao động, những cuộc thương lượng kéo dài, điều anh mong nhất là gì?”

Anh nói: “Làm sao để khi người lao động gặp khó khăn, họ nhớ đến Công đoàn đầu tiên”.