Học tập suốt đời: Khơi thông năng suất lao động trước làn sóng AI

Trong khuôn khổ Diễn đàn “Đoàn viên công đoàn học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách của Bác thi đua lao động giỏi, năng suất cao, thu nhập tốt”, vấn đề nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đã trở thành tâm điểm thu hút sự chú ý của các đại biểu.

TS. Dương Thị Thùy Vân – Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo, Trường Đại học Tôn Đức Thắng phát biểu tham luận tại Diễn đàn. Ảnh: Nguyễn Việt

Tại Diễn đàn, TS. Dương Thị Thùy Vân – Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo, Trường Đại học Tôn Đức Thắng đã có bài phát biểu đầy tâm huyết. Xuất thân từ mảnh đất Quảng Ngãi và gắn bó với nghề giảng dạy, nghiên cứu bằng niềm tin vào giá trị của sự học, TS. Dương Thị Thùy Vân khẳng định hành trình học tập và làm theo Bác là con đường mà bất kỳ người lao động hay cán bộ công đoàn nào cũng có thể bắt đầu, dù ở bất kỳ vị trí công việc nào.

Áp lực đào thải từ công nghệ và bài toán năng suất

Triết lý của Người: "Học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời" chính là kim chỉ nam soi đường cho lực lượng lao động trước những biến động lớn của thời đại.

Chúng ta đang sống trong một thời điểm lịch sử mang tính bước ngoặt. Khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cùng Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Đảng và Nhà nước đã gửi đi một thông điệp chiến lược rõ ràng: nguồn nhân lực chất lượng cao chính là tài nguyên chiến lược số một của quốc gia.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay lại đặt ra một thách thức không hề nhỏ. Theo số liệu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO, 2024), năng suất lao động của Việt Nam hiện chỉ bằng 22,8% so với Singapore và bằng 59,6% so với Thái Lan.

Nhận định của TS. Dương Thị Thùy Vân đã thẳng thắn bóc tách "vùng tối" của thị trường lao động nước nhà. Nguyên nhân sâu xa của sự tụt hậu này không đơn thuần nằm ở khía cạnh thiếu thốn máy móc, công nghệ hay hạ tầng kỹ thuật.

Bản chất của vấn đề là người lao động đang thiếu hụt kỹ năng, thiếu kiến thức cập nhật và đặc biệt là thiếu động lực học tập tự thân. Nhiều doanh nghiệp lâu nay vẫn đổ lỗi cho các yếu tố khách quan, nhưng thực tế năng lực tự chủ và làm chủ tri thức của con người mới là yếu tố quyết định sự thịnh suy của nền kinh tế.

Thách thức này càng trở nên khốc liệt hơn khi trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay thế hàng loạt công việc truyền thống với tốc độ chóng mặt. Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF 2025) đã đưa ra dự báo đầy sức ép: 44% kỹ năng lao động hiện nay sẽ trở nên lỗi thời chỉ trong vòng 5 năm tới.

Đáng báo động hơn, một nghiên cứu mới nhất của Anthropic về tác động của AI đến nghề nghiệp và việc làm đã chỉ ra một sự thật: kể từ năm 2022, tỷ lệ tìm được việc làm mới của lao động trẻ trong độ tuổi từ 22 đến 25 tại các nhóm ngành dễ bị ảnh hưởng bởi AI đã sụt giảm tới 14%.

Trái với suy nghĩ thông thường cho rằng, tự động hóa hay robot chỉ đe dọa đến lực lượng lao động chân tay giản đơn, dữ liệu thực tế từ nghiên cứu của Anthropic lại chứng minh điều ngược lại.

Những người làm việc trong các ngành nghề bị AI đe dọa nhiều nhất hiện nay lại chính là nhóm có trình độ học vấn cao. Tỷ lệ sở hữu bằng sau đại học ở nhóm bị ảnh hưởng cao gần gấp 4 lần so với nhóm không bị ảnh hưởng (17,4% so với 4,5%).

Điều này minh chứng một thực tế, sự đào thải không phải là câu chuyện xa xôi, mà AI đang âm thầm "chặn cửa" người lao động ngay tại thời điểm này. Dù là một công nhân vận hành máy dưới xưởng hay một nhân viên khối văn phòng, một trí thức, nếu chúng ta ngừng học tập và không kịp thời trang bị kỹ năng số, chúng ta sẽ tự tước đi lợi thế cạnh tranh của chính mình ngay trên quê hương.

Câu hỏi đặt ra lúc này là, nếu không học người lao động Việt Nam sẽ bị bỏ lại phía sau. Đây không còn là vấn đề riêng lẻ của bất kỳ cá nhân nào, mà là bài toán sống còn đặt lên vai toàn bộ hệ thống Công đoàn.

6 giải pháp đột phá từ vai trò tiên phong của Công đoàn

Từ chính thực tiễn công tác và hành trình tự học theo gương Bác, TS. Dương Thị Thùy Vân đã đề xuất 6 giải pháp cụ thể, thiết thực cho hệ thống Công đoàn. Đây là những giải pháp có thể triển khai ngay từ quy mô nhỏ, chi phí hợp lý nhưng có khả năng tạo ra chuyển biến mang tính bước ngoặt nếu được nhân rộng.

TS. Nguyễn Ngọc Ân - Chủ tịch Công đoàn Giáo dục Việt Nam tham dự Diễn đàn. Ảnh: Nguyễn Việt

Đó là, xây dựng “Tủ sách số” tại mỗi công đoàn cơ sở: Cần chuyển hóa mạnh mẽ vai trò của công đoàn cơ sở từ một tổ chức hành chính phong trào thuần túy trở thành một nền tảng học tập, phát triển kỹ năng thực chất cho đoàn viên.

Thay vì đầu tư tốn kém ngay từ đầu, các đơn vị có thể bắt đầu bằng cách xây dựng “Tủ sách số” trên các ứng dụng nội bộ hoặc các nền tảng sẵn có như Website, Zalo, Google Drive. Thư viện tài nguyên này sẽ tập hợp tài liệu ngắn gọn về kỹ năng nghề, kỹ năng số, pháp luật lao động, an toàn và sức khỏe nghề nghiệp... giúp đoàn viên dễ dàng truy cập bằng điện thoại mọi lúc mọi nơi để dễ học, dễ áp dụng.

Thí điểm "Hộ chiếu kỹ năng" cho người lao động - học được ghi nhận: Để khơi dậy động lực, cần xây dựng cơ chế học tập có sự ghi nhận thỏa đáng thông qua việc thí điểm “Hộ chiếu kỹ năng” tại một số ngành, địa phương hoặc doanh nghiệp có điều kiện.

Người lao động khi hoàn thành các khóa học ngắn về kỹ năng số, ngoại ngữ nghề nghiệp, an toàn lao động, cải tiến quy trình hay ứng dụng AI sẽ được tích lũy kết quả vào hộ chiếu. Kết quả tích lũy này sẽ là căn cứ thực tế để xem xét bình xét thi đua, khen thưởng, nâng lương hoặc quy hoạch bố trí công việc phù hợp. Giải pháp này hiện thực hóa sâu sắc tư tưởng của Bác: "Người có tài mà không dùng là lãng phí".

Mô hình "Giờ học Bác" - 30 phút học mỗi tuần tại nơi làm việc: Phát động mô hình “30 phút học mỗi tuần” ngay tại công trường, phân xưởng hay văn phòng mà không cần phòng học riêng hay máy chiếu rườm rà. Nội dung học tập được tinh gọn, gắn chặt với công việc hằng ngày như sử dụng công cụ số, nhận diện rủi ro lao động, ngoại ngữ giao tiếp, cải tiến thao tác nghiệp vụ, hoặc ứng dụng AI trong việc văn phòng....

Cán bộ công đoàn sẽ đóng vai trò gợi mở, tổ chức để đoàn viên tự thực hành. Bản chất mô hình này tương đồng với phương thức "Kaizen Morning" bền vững của các doanh nghiệp Nhật Bản: học ngắn, học liên tục, hiệu quả lâu dài.

Phổ cập kỹ năng số và AI theo từng nhóm nghề: Trong bối cảnh chuyển đổi số sâu rộng, mọi vị trí việc làm đều cần nâng cao năng lực công nghệ để thích ứng với yêu cầu mới và tối ưu hóa năng suất.

Giải pháp này đòi hỏi sự thiết thực, không hàn lâm và ưu tiên thực hành theo nguyên tắc "học xong dùng được ngay" thông qua các khóa ngắn hạn khoảng 40 giờ/năm/người lao động. Nội dung phải được thiết kế chuyên biệt riêng cho từng đối tượng: công nhân vận hành máy học đọc dữ liệu sản xuất; thợ hàn nhà máy thông minh học đọc cảm biến; công nhân may dùng phần mềm quản lý đơn hàng; nhân viên văn phòng áp dụng công cụ AI; lao động dịch vụ khai thác nền tảng số và cán bộ công đoàn sử dụng dữ liệu để nắm bắt tâm tư đoàn viên. Tổ chức Công đoàn cần chủ động phối hợp với doanh nghiệp, trường đại học và các tổ chức công nghệ để hiện thực hóa chương trình này.

Phát triển mạng lưới “Đại sứ học tập” trong đoàn viên: Thực tế chứng minh người lao động tiếp thu tốt nhất khi được hướng dẫn bởi chính những đồng nghiệp có chung môi trường làm việc, thay vì những chuyên gia thiếu gắn kết với xưởng sản xuất.

Do đó, việc lựa chọn những đoàn viên tích cực, công nhân giỏi, cán bộ trẻ có tay nghề cao làm “Đại sứ học tập” là một giải pháp có sức lan tỏa lớn. Họ sẽ đóng vai trò dẫn dắt, chia sẻ kinh nghiệm thực tế và hướng dẫn đồng nghiệp tiếp cận công nghệ mới.

Mô hình “người lao động tiêu biểu dạy người lao động” giúp giảm tối đa chi phí đào tạo, phát huy tinh thần tương trợ giai cấp, tạo nên một “Phong trào Bình dân học vụ số” thời đại mới. Đây là minh chứng sinh động cho bài học lòng dân của Bác: "Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong".

Cán bộ công đoàn phải là người học trước, đổi mới trước: Thấm nhuần lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Cán bộ là cái gốc của mọi công việc", muốn phong trào học tập lan tỏa thì người cán bộ công đoàn phải đi đầu nêu gương.

Cần thiết lập quy định bắt buộc về số giờ bồi dưỡng tối thiểu hằng năm cho cán bộ công đoàn về kỹ năng số, AI, luật lao động và kỹ năng đối thoại. Việc học không được chạy theo chứng chỉ hình thức mà phải kết tinh thành sản phẩm cụ thể như các sáng kiến, mô hình mới bảo vệ người lao động, đồng thời lấy đó làm tiêu chí cứng để đánh giá thi đua.

Hệ thống giải pháp toàn diện của TS. Dương Thị Thùy Vân mang tính thực tiễn rất cao vì không đi theo lối mòn tư duy đầu tư quy mô lớn, kinh phí khủng. Ngược lại, bằng cách tận dụng tối đa nguồn lực tại chỗ, chuyển đổi số các nền tảng sẵn có và thúc đẩy mô hình học tập ngang hàng, các giải pháp này có thể bám rễ sâu vào đời sống lao động.

Việc lồng ghép nhuần nhuyễn tư tưởng Hồ Chí Minh vào dòng chảy chuyển đổi số và làn sóng AI cho thấy giá trị trường tồn từ những lời dạy của Người: học không phải để chạy theo bằng cấp hình thức, học là để nâng cao năng suất, cải thiện thu nhập và phụng sự Tổ quốc.

Thông điệp từ bài phát biểu đầy sức thuyết phục của TS. Dương Thị Thùy Vân chính là sự khẳng định lại lời căn dặn sâu sắc của Bác: “Mỗi người Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của mình, bổn phận của mình, phải có kiến thức mới để có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà”.

Đó chính là triết lý hành động cho mỗi người lao động hôm nay: Học mỗi ngày một điều mới, làm ngay những gì đã học và sẵn sàng chia sẻ để đồng nghiệp cùng tiến lên.