Đổi mới tư duy lập pháp: Lấy sức khỏe, tính mạng người lao động làm điểm tựa lớn nhất

Đồng chí Ngô Thị Thu Hằng, Chủ tịch Công đoàn Tổng Công ty Giấy Việt Nam (VINAPACO) chia sẻ với Tạp chí Lao động Đoàn thể về việc Chính phủ vừa ban hành Nghị quyết 117/NQ-CP (2.5.2026), thống nhất trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội đưa dự án Luật An toàn, vệ sinh lao động (sửa đổi) vào Chương trình lập pháp năm 2026.

Đồng chí Ngô Thị Thu Hằng, Chủ tịch Công đoàn Tổng Công ty Giấy Việt Nam tham gia khoá đào tạo ứng dụng AI trong quản trị văn phòng và xử lý văn bản. Ảnh: ĐVCC.

Từ thực tiễn chuyển dịch lao động đến đòi hỏi khách quan của đời sống

Thực tiễn đời sống sản xuất và sự bùng nổ của nền kinh tế số đang đặt ra những yêu cầu mới, mang tính bách khoa và toàn diện đối với hệ thống pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động (ATVSLĐ). Quyết định của Chính phủ khi đưa dự án Luật ATVSLĐ (sửa đổi) vào chương trình lập pháp năm 2026 phản ánh tư duy lập pháp nhạy bén, thẳng thắn nhìn vào thực tế và không để quy định pháp lý bị tụt hậu trước sự vận động không ngừng của thị trường lao động.

Dưới góc nhìn của tổ chức Công đoàn cấp trên cơ sở, nơi trực tiếp sâu sát cơ sở và chứng kiến sự chuyển dịch mạnh mẽ của các hình thức lao động, đồng chí Ngô Thị Thu Hằng, Chủ tịch Công đoàn Tổng Công ty Giấy Việt Nam khẳng định đây là một bước đi có tính bước ngoặt. Hiện nay, cơ cấu lao động tại các doanh nghiệp và toàn xã hội không còn gói gọn trong các mô hình truyền thống.

Sự xuất hiện ngày càng dày đặc của các hình thức lao động từ chính thức, làm việc ca kíp đến lao động thầu phụ, thời vụ, cùng sự bùng nổ của lực lượng lao động công nghệ đã làm thay đổi hoàn cảnh quản lý an toàn lao động. Điểm sáng lớn nhất của chương trình sửa đổi lần này chính là tinh thần nhân văn và bao dung, tập trung hướng về khu vực phi chính thức và nền tảng số.

Đây vốn là những địa bàn từ trước đến nay bị xem là “khoảng trống”, chịu nhiều rủi ro, nguy cơ tai nạn cao nhưng lại thiếu các chế độ bảo vệ pháp lý cần thiết. Việc mở rộng diện bao phủ an sinh không chỉ giúp kéo giảm tai nạn lao động một cách thực chất trên diện rộng mà còn thể hiện bản chất ưu việt của thể chế. Ở góc độ quản trị doanh nghiệp, việc sửa đổi Luật được kỳ vọng sẽ cắt giảm mạnh mẽ các thủ tục hành chính, tháo gỡ triệt để những quy định chồng chéo về huấn luyện, kiểm định an toàn hiện hành. Điều này giúp các doanh nghiệp chính quy tối ưu hóa chi phí tuân thủ, giải phóng nguồn lực để tập trung vào các biện pháp bảo hộ thực chất thay vì đối phó với giấy tờ.

Nhận diện các rào cản pháp lý và thách thức trong công tác giám sát

Dù tính cấp thiết đã rõ ràng, song để các quy định sửa đổi thực sự đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả, đồng chí Ngô Thị Thu Hằng thẳng thắn chỉ ra những nút thắt và bất cập tiềm ẩn cần phải giải quyết bằng cơ chế pháp lý chặt chẽ. Nếu không có các tiêu chí phân định rõ ràng, luật pháp rất dễ rơi vào tình trạng hành chính hóa hoặc khó khả thi khi áp dụng vào thực tế. Thách thức đầu tiên và lớn nhất nằm ở việc định danh quan hệ lao động. Thực trạng hiện nay cho thấy, nhiều doanh nghiệp nền tảng số đang sử dụng thuật ngữ "đối tác" như một giải pháp tình thế để né tránh các trách nhiệm bắt buộc đối với NLĐ.

Đồng chí Ngô Thị Thu Hằng đánh giá, nếu Luật sửa đổi không đưa ra được các tiêu chí rõ ràng để bóc tách, xác định đúng bản chất của mối quan hệ này, các điều khoản bảo vệ về ATVSLĐ sẽ mất đi đối tượng chịu trách nhiệm chính. Khi không xác định được chủ thể chịu trách nhiệm, quyền lợi của NLĐ sẽ bị bỏ ngỏ và luật pháp có nguy cơ chỉ nằm trên giấy. Bên cạnh đó, bài toán giám sát và thực thi chế tài đối với khu vực phi chính thức cũng là một điểm nghẽn lớn. Đặc thù của lao động tự do và lao động nền tảng là tính phân tán cao, di biến động liên tục. Trong bối cảnh lực lượng thanh tra lao động hiện còn mỏng, việc kiểm tra, giám sát thường xuyên, kịp thời tại các công trường nhỏ lẻ, các cơ sở sản xuất vệ tinh hay trên đường phố là điều cực kỳ khó khăn

Mặt khác, công tác lập pháp cũng cần tránh tư duy áp đặt rập khuôn. Việc áp dụng một cách cứng nhắc các tiêu chuẩn khắt khe vốn thiết kế cho khu vực chính thức sang khu vực phi chính thức có thể đè nặng lên sinh kế của những NLĐ nghèo, khiến họ khó tiếp cận cơ hội việc làm. Ngược lại, nếu các điều khoản không quy định mạch lạc, các doanh nghiệp lớn sẽ phải gánh thêm những khoản chi phí bảo hiểm tai nạn cho toàn bộ chuỗi cung ứng và nhà thầu phụ, tạo ra áp lực tài chính rất lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí vận hành và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Giải pháp và định hướng hành động của tổ chức Công đoàn

Từ những phân tích về thực tiễn sản xuất, đồng chí Ngô Thị Thu Hằng đã đại diện cho tiếng nói của NLĐ và tổ chức Công đoàn cấp trên cơ sở đề xuất các kiến nghị lập pháp mang tính đột phá, đồng thời xác định rõ những trọng tâm hành động cụ thể.

Về mặt xây dựng luật pháp, đồng chí Ngô Thị Thu Hằng kiến nghị cần thay đổi căn bản tư duy quản lý, chuyển từ quản lý theo loại hình hợp đồng lao động sang quản lý theo mức độ rủi ro. Nghĩa là, các tiêu chuẩn, quy chuẩn ATVSLĐ phải dựa trên tính chất nguy hiểm của công việc. Những ngành nghề có nguy cơ tai nạn cao như xây dựng, vận tải, cơ khí tự do bắt buộc phải áp dụng quy chuẩn an toàn nghiêm ngặt, không phân biệt người đó làm việc theo hợp đồng dài hạn hay lao động thời vụ.

Để giải quyết bài toán kinh tế cho NLĐ yếu thế, Luật cần quy định cơ chế chia sẻ trách nhiệm rõ ràng. Cụ thể, buộc các doanh nghiệp nền tảng hoặc các đơn vị thuê khoán phải trích lập "Quỹ Hỗ trợ rủi ro nghề nghiệp" từ chính doanh thu để mua bảo hiểm tai nạn cho NLĐ. Song song đó, Nhà nước cần linh hoạt hóa Quỹ bảo hiểm tai nạn bằng cách thiết kế các gói bảo hiểm tai nạn lao động tự nguyện cho khu vực phi chính thức, trong đó ngân sách nhà nước hỗ trợ một phần kinh phí để khuyến khích người dân tham gia.

Những ngành nghề có nguy cơ tai nạn cao như xây dựng, vận tải, cơ khí tự do bắt buộc phải áp dụng quy chuẩn an toàn nghiêm ngặt.

Để các chính sách này không xa rời thực tế, tổ chức Công đoàn cấp trên cơ sở xác định phải là mắt xích chủ động, tiên phong trong việc triển khai và đưa Luật vào cuộc sống. Công đoàn sẽ đóng vai trò là kênh phản biện thực tế vững chắc, tiến hành các cuộc khảo sát, thu thập ý kiến trực tiếp từ nhóm lao động thời vụ, vệ tinh tại các đơn vị thành viên nhằm cung cấp những "dữ liệu sống" cho Ban soạn thảo.

Đồng thời, Công đoàn sẽ thí điểm các mô hình tập hợp mới, chủ động tiếp cận và vận động lao động tự do gia nhập vào các Nghiệp đoàn cơ sở. Đây sẽ là đầu mối chính thống để tổ chức các lớp huấn luyện kỹ năng tự bảo vệ, nâng cao nhận thức và cấp phát bảo hộ lao động.

Đặc biệt, đối với khu vực sản xuất chính quy, Công đoàn sẽ tiên phong đưa các tiêu chí ATVSLĐ đối với lao động thầu phụ, lao động dịch vụ vào Thỏa ước lao động tập thể. Việc này nhằm biến các điều khoản an toàn thành điều kiện bắt buộc khi Tổng công ty tiến hành ký kết hợp đồng kinh tế với các đối tác và nhà thầu. Việc sửa đổi Luật ATVSLĐ năm 2026 chính là cơ hội lớn để chúng ta thiết lập một hành lang pháp lý toàn diện, vững chắc.

Với tinh thần trách nhiệm cao trước giai cấp công nhân, tổ chức Công đoàn cấp trên cơ sở cam kết sẽ vận dụng mọi nguồn lực, phát huy vai trò chủ động để chuyển hóa các quy định pháp lý thành "tấm khiên" bảo vệ vững chắc cho sức khỏe, tính mạng của mọi NLĐ, đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước.