Kỳ 3: AI sẽ mở cánh cửa hay tạo khoảng cách?

Khi Internet thay đổi số phận một doanh nghiệp

Mười năm trước, cơ sở sản xuất "Hoa trên đá" của người khuyết tật ở Hà Giang gần như chỉ bán sản phẩm trong phạm vi địa phương. Nhưng hôm nay, chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, một phiên livestream hay một gian hàng trên sàn thương mại điện tử, những sản phẩm ấy có thể đến với khách hàng trên khắp cả nước, thậm chí vượt ra ngoài biên giới.

Những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp xã hội đã tận dụng Facebook, TikTok Shop, Shopee và các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới để mở rộng thị trường với chi phí thấp. Không ít người khuyết tật cũng tìm được việc làm từ xa trong các lĩnh vực thiết kế đồ họa, lập trình, dịch thuật, chăm sóc khách hàng hay sáng tạo nội dung số.

Đối với người khuyết tật, chuyển đổi số không chỉ tạo thêm một kênh bán hàng. Quan trọng hơn, công nghệ đã xóa đi nhiều rào cản mà trước đây tưởng như không thể vượt qua.

Các đại biểu tham dự diễn đàn "Quản trị trí tuệ nhân tạo (AI) bao trùm và việc làm toàn diện cho người khuyết tật tại Đông Nam Á". Ảnh: Quốc Nam

Một người ngồi xe lăn không còn phải di chuyển hàng chục cây số mỗi ngày để đến nơi làm việc. Một người khiếm thính có thể trao đổi với khách hàng qua tin nhắn hoặc các nền tảng trực tuyến. Một người khuyết tật vận động vẫn có thể điều hành cả một cửa hàng ngay trong căn phòng nhỏ của mình.

Công nghệ đã làm được điều mà nhiều chính sách hỗ trợ trước đây chưa thể thực hiện trọn vẹn: đó là mở rộng không gian làm việc cho người khuyết tật.

Nhưng cũng chính từ đây, một khoảng cách mới bắt đầu xuất hiện.

Khoảng cách nằm ở kỹ năng số

Trong nhiều khóa đào tạo khởi nghiệp dành cho người khuyết tật, không ít học viên lần đầu tiên biết đến quảng cáo số, AI, phân tích dữ liệu hay tối ưu hóa công cụ tìm kiếm.

Nhiều chủ doanh nghiệp vẫn ghi chép đơn hàng bằng sổ tay. Không ít cơ sở sản xuất vẫn chưa có website. Việc ứng dụng AI vào quản trị, marketing hay chăm sóc khách hàng vẫn còn là một khái niệm rất xa.

Nếu trước đây, rào cản lớn nhất là sức khỏe, điều kiện đi lại hay khả năng tiếp cận việc làm, thì trong nền kinh tế số, rào cản ấy đang dịch chuyển sang năng lực sử dụng công nghệ.

Doanh nghiệp nào làm chủ được dữ liệu, thương mại điện tử và các công cụ số sẽ có nhiều cơ hội mở rộng thị trường. Ngược lại, doanh nghiệp chậm chuyển đổi sẽ ngày càng khó cạnh tranh, dù sản phẩm có chất lượng đến đâu.

AI: Cơ hội chưa từng có và cũng là phép thử khắc nghiệt nhất

Trong vài năm gần đây, AI trở thành một trong những công nghệ có tốc độ phát triển nhanh nhất. Đối với người khuyết tật, AI mở ra nhiều khả năng từng được xem là rất xa vời: Người khiếm thị có thể sử dụng AI để đọc văn bản; người khiếm thính có thể chuyển lời nói thành phụ đề theo thời gian thực; người khuyết tật liệt hai chi trên có thể điều khiển máy tính bằng giọng nói...

Nhưng AI không chỉ tạo ra cơ hội mà còn đang góp phần thay đổi cấu trúc của thị trường lao động. Những công việc như nhập liệu, phân loại dữ liệu, thiết kế cơ bản hay chăm sóc khách hàng theo kịch bản đang dần được tự động hóa. Trớ trêu thay, đó lại là những lĩnh vực từng tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người khuyết tật.

Doanh nghiệp xã hội “Giặt là sáng” của cộng đồng người điếc và khiếm thính

Nếu không được đào tạo lại, nhiều lao động khuyết tật sẽ mất dần lợi thế cạnh tranh. Nói cách khác, AI không làm giảm cơ hội của người khuyết tật mà chỉ làm giảm cơ hội của những người không được chuẩn bị.

Điều đó cũng đồng nghĩa, đào tạo nghề cho người khuyết tật không thể dừng ở các kỹ năng truyền thống. Kỹ năng số, sử dụng AI, thương mại điện tử, phân tích dữ liệu và quản trị doanh nghiệp số sẽ dần trở thành những năng lực nền tảng của người lao động trong tương lai.

Một thị trường mới đang hình thành

Một xu hướng khác cũng đang mở ra những cơ hội mới. Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ thuộc nhóm nhanh nhất châu Á. Điều đó không chỉ tạo áp lực lên hệ thống an sinh xã hội mà còn làm thay đổi nhu cầu của thị trường.

Trong vài thập niên tới, số người gặp hạn chế về vận động, thị giác và thính giác sẽ tăng rất nhanh. Khái niệm "thiết kế tiếp cận" vì thế sẽ không còn là nhu cầu riêng của người khuyết tật. Đó sẽ trở thành nhu cầu của hàng chục triệu người cao tuổi.

Ở góc nhìn khác, đây lại là một cơ hội. Những doanh nghiệp xã hội đã nhiều năm đồng hành cùng người khuyết tật chính là những đơn vị hiểu rõ nhất các yêu cầu về khả năng tiếp cận, thiết kế bao trùm và sản phẩm thân thiện.

Nếu được đầu tư đúng mức về công nghệ, nguồn nhân lực và vốn, họ hoàn toàn có thể trở thành những doanh nghiệp tiên phong trong thị trường sản phẩm và dịch vụ dành cho người cao tuổi - một thị trường được dự báo sẽ tăng trưởng mạnh trong những thập niên tới.

Điều cần xây không chỉ là doanh nghiệp, mà là cả hệ sinh thái

Chúng ta có thể thấy rất ít doanh nghiệp xã hội thất bại vì thiếu nhiệt huyết. Điều khiến họ chật vật là phải cùng lúc giải quyết quá nhiều bài toán: Vừa sản xuất, vừa đào tạo lao động, vừa tìm thị trường, vừa làm marketing, vừa huy động vốn, vừa chuyển đổi số.

Khi mỗi doanh nghiệp đều phải tự đi một mình, hành trình phát triển sẽ rất dài. Điều họ cần không chỉ là những gói hỗ trợ riêng lẻ, mà quan trọng hơn là một hệ sinh thái đủ mạnh để đồng hành.

Trong hệ sinh thái ấy, Nhà nước tiếp tục hoàn thiện chính sách dành cho doanh nghiệp xã hội của người khuyết tật; mở rộng các quỹ tín dụng ưu đãi, quỹ đầu tư tác động, mua sắm công và các tiêu chuẩn về hạ tầng tiếp cận.

Các trường đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần đưa kỹ năng số, AI, thương mại điện tử và quản trị doanh nghiệp vào chương trình đào tạo, không chỉ cho người lao động mà cả đội ngũ lãnh đạo doanh nghiệp.

Hội nghị Tập huấn công tác Hội Doanh nhân trẻ toàn quốc 2026.

Các doanh nghiệp lớn có thể đưa doanh nghiệp xã hội vào chuỗi cung ứng, chuyển giao công nghệ, hỗ trợ xây dựng thương hiệu và ưu tiên sử dụng sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp do người khuyết tật làm chủ. Đó không chỉ là trách nhiệm xã hội mà còn là cách tạo ra giá trị phát triển bền vững.

Các tổ chức xã hội và tổ chức quốc tế cũng cần chuyển từ hỗ trợ ngắn hạn sang đồng hành dài hạn, tập trung nâng cao năng lực quản trị, phát triển sản phẩm, kết nối thị trường và chuyển giao công nghệ.

Về phía chính các doanh nghiệp xã hội, yêu cầu cũng cao hơn trước. Giá trị nhân văn có thể mở ra cánh cửa đầu tiên nhưng để đứng vững trên thị trường, họ phải cạnh tranh bằng chất lượng sản phẩm, đổi mới sáng tạo, quản trị hiện đại và năng lực làm chủ công nghệ.

Hôm nay, trước làn sóng chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo, doanh nghiệp xã hội đứng trước một bước ngoặt mới. AI không quyết định doanh nghiệp nào sẽ thành công. Điều quyết định vẫn là con người, là khả năng học hỏi, thích ứng và sự đồng hành của cả một hệ sinh thái.

Một doanh nghiệp xã hội có thể được xây dựng bằng nghị lực nhưng để lớn lên, họ cần nhiều hơn thế. Họ cần một môi trường mà ở đó, người khuyết tật không được trao cơ hội vì lòng thương cảm, mà được cạnh tranh bằng năng lực; nơi công nghệ không tạo thêm rào cản mới, mà trở thành cây cầu để mọi người đều có thể đi xa hơn.

Bởi khi mỗi con người đều có cơ hội phát huy hết khả năng của mình, giá trị mà doanh nghiệp xã hội tạo ra sẽ không chỉ dừng lại ở những sản phẩm bán ra thị trường. Đó còn là thước đo của một nền kinh tế phát triển theo hướng bao trùm, nơi không ai bị bỏ lại phía sau.

Hành trình mở lối cho người khuyết tật trong nền kinh tế bao trùm - Kỳ 1: Những doanh nghiệp được xây bằng nghị lực Từ những con người từng bị coi là "gánh nặng", nhiều doanh nghiệp xã hội đã chứng minh người khuyết tật không chỉ có thể ...

Kỳ 2: Vì sao doanh nghiệp xã hội vẫn khó lớn? Những doanh nghiệp xã hội của người khuyết tật đã chứng minh họ có thể tạo ra việc làm, tạo ra sản phẩm và tạo ...