Cai nghiện thuốc lá điện tử ở thanh thiếu niên: Cha mẹ cần đồng hành, không áp đặt

Thuốc lá điện tử - hiểm họa ẩn sau lớp vỏ “thời thượng”

Nghiên cứu của các nhà lâm sàng hàng đầu của chuyên ngành hô hấp cho thấy: Thuốc lá và các sản phẩm được gọi là thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đều có hại cho sức khỏe. Thuốc lá và các chế phẩm mới như thuốc lá nung nóng, thuốc lá điện tử đều gây nghiện như cocain, nicotine.

Các nghiên cứu và trong y văn đã ghi rõ và mô tả các trường hợp tổn thương não do tác hại của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Vì vậy cần tiếp tục có những hành động mạnh mẽ để ngăn chặn khả năng tiếp cận sử dụng thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, đặc biệt là trong thanh thiếu niên.

Tác hại của việc hút thuốc lá điện tử đến sức khỏe thanh thiếu niên. Ảnh: AI

Chung tay góp sức cùng các quốc gia trên thế giới, Việt Nam đang thực hiện nhiều biện pháp phòng, chống tác hại của thuốc lá có hiệu quả như: thực hiện môi trường không khói thuốc lá; cấm quảng cáo, khuyến mại các sản phẩm thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng bao gồm quảng cáo trực tiếp và trên nền tảng kỹ thuật số, mạng internet; tăng thuế thuốc lá; tăng cường kiểm soát chặt chẽ hoạt động bán buôn, bán lẻ các sản phẩm thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; tăng diện tích in cảnh báo sức khỏe; lồng ghép và tăng cường các chương trình cai nghiện thuốc lá vào các chương trình y tế quốc gia và các chương trình khác.

Theo Qũy Phòng, chống tác hại của thuốc lá, thuốc lá điện tử là thiết bị sử dụng pin để làm nóng một loại dịch chứa nicotine (e-liquid), tạo ra khí người sử dụng hít vào. Dung dịch thuốc lá điện tử có các chất tạo mùi và được pha trong chất propylene glycol và/hoặc glycerin.

Thuốc lá điện tử có chứa nicotine - chất gây nghiện cao, gây tăng nhịp tim, co thắt mạch máu ở tim, tăng mạch và huyết áp. Nicotine ảnh hưởng đến sự tang sinh tế bào, stress oxy hóa (hiện tượng xảy ra khi có sự mất cân bằng giữa các chất chống oxy hóa và gốc tự do, là nguyên nhân khiến sức khỏe suy giảm, các cơ quan trong cơ thể hoạt động kém hiệu quả), tế bào chết theo chương trình, đột biến DNA theo các cơ chế khác nhau, từ đó dẫn đến ung thư. Nicotine còn ảnh hưởng đến sự phát triển và di căn của khối u, đồng thời gia tăng sự đề kháng của khối u với hóa trị và xạ trị...

Tác hại cụ thể của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đến sức khỏe. Ảnh: CDC Bắc Ninh

Để tăng tính hấp dẫn của sản phẩm, thu hút người sử dụng, đặc biệt là giới trẻ, các nhà sản xuất còn sử dụng rất nhiều loại hương liệu có mùi vị như: bạc hà, táo, cam, chanh… trong thuốc lá điện tử.

Theo Tổ chức y tế Thế giới (WHO), hiện có khoảng 16.000 loại hương liệu, trong đó có nhiều loại chưa được đánh giá toàn diện về mức độ gây hại với sức khỏe.

Thành phần của dung dịch thuốc lá điện tử có glycerin, propylene glycol. Propylene glycol có thể tạo thành propylene oxide, một chất gây ung thư khi được đun nóng và hóa hơi. Glycerin khi được đun nóng và hóa hơi tạo thành Acrolein, gây khô miệng và viêm đường hô hấp trên.

Các chất độc hại được tìm thấy trong hơi (sol khí) của thuốc lá điện tử như ethylene glycol, diethylene glycol, aldehydes, hydrocacbon thơm đa vòng (PAHs), hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs) như toluene, nitrosamine, hydrocarbon thơm đa vòng, chất đặc biệt gây ung thư nitrosamines, acrolein, formadehyde, hydrooxycarbonyls, acetaldehyde, polycyclic aromatic hydrooxycarbonyls, acetaldehyde, polycyclic aromatic hydrocarbons, phân tử ultrafine… Một số kim loại như chì, bạc, crom, nikel, formaldehyde có hàm lượng tương đương hoặc cao hơn so với thuốc lá thông thường.

Theo báo cáo mới nhất của WHO, khảo sát ở hầu hết các quốc gia đều cho thấy tỷ lệ trẻ em từ 13 - 15 tuổi đang sử dụng các sản phẩm thuốc lá, đặc biệt là các sản phẩm thuốc lá mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng ở mức cao.

Cách duy nhất để bảo vệ hiệu quả giới trẻ khỏi tác hại sức khỏe của các sản phẩm này là cấm hoàn toàn. Chính vì vậy, năm 2024, WHO đã quyết định chọn thông điệp “Bảo vệ trẻ em trước những tác động của ngành công nghiệp thuốc lá” làm chủ đề cho Ngày Thế giới không thuốc lá (31/5).

Cha mẹ cần lắng nghe, giúp con cai nghiện, thay vì áp đặt

Trong khi thuốc lá điện tử ngày càng len lỏi vào đời sống giới trẻ với vỏ bọc “ít hại hơn thuốc lá truyền thống” thì thực tế cho thấy việc nghiện và cai nghiện loại sản phẩm này ở tuổi vị thành niên là vô cùng khó khăn. Nhiều em phải nhập viện vì biến chứng, tổn thương não và rối loạn tâm thần do sử dụng thuốc lá điện tử.

Thuốc lá điện tử có hình thức ngộ nghĩnh thu hút giới trẻ. Ảnh: ST

Nhiều phụ huynh hiện nay vẫn có thói quen phó mặc hoàn toàn việc giáo dục con cái cho nhà trường. Khi phát hiện con hút thuốc lá, đặc biệt là thuốc lá điện tử, phản ứng đầu tiên của phụ huynh thường là la mắng, trừng phạt, thậm chí đánh đập. Tuy nhiên, theo các chuyên gia tâm lý, phản ứng căng thẳng, áp đặt từ cha mẹ không những không giúp con bỏ thuốc mà còn đẩy trẻ rơi vào trạng thái đối kháng, nổi loạn.

Lứa tuổi thanh thiếu niên là giai đoạn có nhiều biến động về tâm sinh lý. Ở tuổi này, nhiều bạn trẻ bắt đầu tìm cách khẳng định bản thân, chứng tỏ mình trưởng thành hơn - thậm chí nghĩ rằng hút thuốc sẽ khiến mình "ngầu hơn", dễ gây chú ý với bạn bè hoặc được coi trọng hơn trong nhóm. Đặc biệt, hút thuốc thường không diễn ra đơn lẻ mà trong môi trường bạn bè rủ rê, tạo thành thói quen nhóm, khiến việc cai nghiện càng trở nên khó khăn.

BS. Trần Thanh Hương - Trung tâm Hô hấp, Bệnh viện Bạch Mai chia sẻ, không ít trường hợp bệnh nhân là trẻ vị thành niên nhập viện để cai nghiện thuốc lá điện tử. Khi trò chuyện, các em thường không tin tưởng bố mẹ bằng bác sĩ.

"Các em kể, cha mẹ thiếu lắng nghe, thường mắng mỏ, nên không dám chia sẻ. Điều đó cho thấy vai trò đồng hành, kiên nhẫn và lắng nghe của người lớn quan trọng thế nào trong việc giúp trẻ từ bỏ thuốc lá điện tử.

Một trường hợp điển hình: một nam sinh chia sẻ lý do mình hút thuốc là do... mẹ nói quá nhiều. Em là con cả, thường xuyên bị giám sát chặt chẽ, bị kỳ vọng trở thành tấm gương cho các em khác. Mỗi lần mẹ nói nhiều, em ấy lại hút nhiều hơn. Khi tôi trao đổi lại với phụ huynh, người mẹ rất bất ngờ và buộc phải nhìn nhận lại phương pháp giáo dục của mình. Từ đó, bà dần thay đổi: không còn áp đặt, mà chuyển sang lắng nghe và chia sẻ với con nhiều hơn".

Không ít phụ huynh rơi vào trạng thái khủng hoảng khi phát hiện con hút thuốc. Tuy nhiên, điều cần thiết lúc này là sự bình tĩnh và tỉnh táo. Việc mắng mỏ, trừng phạt ngay lập tức có thể khiến trẻ thu mình hoặc tiếp tục hút thuốc trong âm thầm. Ngược lại, khi cha mẹ tiếp cận vấn đề một cách cởi mở, bằng sự thấu hiểu và thiện chí, trẻ sẽ dễ hợp tác hơn.

BS. Trần Thanh Hương cũng cho biết, trò chuyện với con là một quá trình đòi hỏi thời gian và sự kiên nhẫn. Có thể con sẽ không chia sẻ ngay trong lần nói chuyện đầu tiên, nhưng nếu cha mẹ đủ tin cậy và chân thành, con sẽ dần mở lòng. Khi phát hiện con hút thuốc lá, việc bố mẹ cần làm chính là tìm hiểu nguyên nhân. Lý do gì con hút và con nghiện thuốc lá chưa hay chỉ là đang thử một trải nghiệm mới trong hành trình trưởng thành của mình. Song song với đó, cha mẹ nên khuyến khích con tham gia các hoạt động thể thao, văn nghệ, hoạt động nhóm - giúp con bớt phụ thuộc vào thuốc lá để giải tỏa cảm xúc.

Việc cai nghiện thuốc lá ở tuổi vị thành niên không chỉ là trách nhiệm của nhà trường hay ngành Y tế, mà bắt đầu từ chính những thay đổi trong ứng xử, thái độ và sự đồng hành của cha mẹ. Đó là khó khăn trong quá trình cai thuốc lá để các bạn trẻ thực sự hiểu tác hại của thuốc lá. Bố mẹ cần làm gương cho con noi theo, bản thân bố mẹ cũng cần tránh xa việc hút thuốc.