Thay đổi tư duy về “tiền lương đủ sống”: Nền tảng để người lao động làm việc và cống hiến

Phát biểu khai mạc, đồng chí Ngọ Duy Hiểu – Phó Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam – nhấn mạnh: Hội nghị là dịp để cán bộ, đoàn viên, người lao động thể hiện trí tuệ, trách nhiệm, đóng góp tiếng nói xuất phát từ thực tiễn sản xuất, đời sống. Mỗi ý kiến đều là một ‘viên gạch’ góp phần xây dựng Đảng, xây dựng đất nước, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

Phó Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam Ngọ Duy Hiểu khai mạc hội nghị. Ảnh: Phương Mai.

Tại hội nghị, nhiều đại biểu đã trình bày những tham luận sâu sắc, đề xuất những vấn đề mang tính chiến lược, trong đó tập trung quan tâm các nội dung liên quan đến xây dựng giai cấp công nhân, tổ chức Công đoàn.

Khi chính sách bắt đầu từ đời sống người lao động

Tham luận tại hội nghị, TS Phạm Thị Thu Lan – Nguyên Phó Viện trưởng Viện Công nhân – Công đoàn (nay là Viện Chiến lược và Chính sách Mặt trận), cho biết, quy định về tiền lương tối thiểu ở Việt Nam đã có bước tiến dài, song hiện nay đã đến lúc cần đổi mới tư duy và cách tiếp cận.

Bà nhắc lại: Khái niệm “nhu cầu sống tối thiểu” lần đầu được đưa vào quy định pháp luật tại Điều 91 Bộ Luật lao động (năm 2012, hiệu lực 1/5/2013) mức lương tối thiểu là mức lương thấp nhất trả cho người lao động làm công việc đơn giản nhất trong điều kiện lao động bình thường và phải đảm bảo nhu cầu sống tối thiểu của người lao động và gia đình họ. Hằng năm, Chính phủ sẽ công bố lương tối thiểu vùng dựa trên sự tư vấn của Hội đồng Tiền lương Quốc gia.

Dù là bước tiến về ngôn từ, song thực chất, “mức sống tối thiểu” vẫn được xác định dựa trên chuẩn nghèo, tức là “đảm bảo người lao động không bị đói”, chứ chưa hướng tới cuộc sống đủ đầy, bền vững. Thực tế, đến nay mức lương tối thiểu vẫn chưa lần nào “đuổi” kịp mức sống tối thiểu của người lao động.

“Chúng ta đang nhân rộng chuẩn nghèo cho toàn xã hội. Khi đã là quốc gia có thu nhập trung bình, chúng ta cần thay đổi cách tiếp cận: từ ‘mức lương tối thiểu’ sang ‘mức lương tối thiểu đủ sống’”, bà Lan nhấn mạnh.

TS Phạm Thị Thu Lan đưa ra những góp ý về vấn đề tiền lương tối thiểu đủ sống cho người lao động. Ảnh: Phương Mai.

Theo bà, trong nhiều năm qua, Hội đồng Tiền lương Quốc gia xác định mức lương tối thiểu dựa trên khảo sát khoảng 9.000 hộ gia đình có người làm công ăn lương, chia theo 10 nhóm thu nhập. Căn cứ tính toán thường lấy nhóm thứ 2 hoặc 3, tức nhóm thu nhập thấp để xác định “mức sống tối thiểu”. Cách làm này khiến chính sách tiền lương vẫn chỉ ở trong khung nghèo, không khuyến khích phát triển năng suất hay chất lượng sống.

“Tiền lương đủ sống theo định nghĩa của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) là mức lương thấp nhất đủ để người lao động và gia đình họ trang trải chi phí cơ bản cần thiết, gồm: thực phẩm đủ dinh dưỡng, nhà ở phù hợp, y tế, giáo dục, giao thông, quan hệ xã hội, cùng khoản tiết kiệm cho tương lai”, TS Lan dẫn chứng.

Bà Lan cũng nhấn mạnh rằng: Nếu chúng ta chỉ dừng lại ở mức sống tối thiểu, đất nước khó có thể bứt phá. Khi người lao động được trả lương đủ sống, họ không chỉ đủ ăn, đủ mặc, mà còn có điều kiện học tập, tích lũy, sáng tạo. Đó mới là động lực thực sự cho phát triển bền vững.

Trước thực tiễn đó, TS Phạm Thị Thu Lan kiến nghị, Dự thảo Báo cáo Chính trị trình Đại hội XIV của Đảng cần bổ sung hai điểm mới gồm: Chỉ rõ mức độ đáp ứng mức sống tối thiểu của người lao động, khi đánh giá việc thực hiện chính sách tiền lương tối thiểu trong 40 năm đổi mới. Bên cạnh đó, cần bổ sung mục tiêu thực hiện “tiền lương tối thiểu đủ sống” trong phần quan điểm, mục tiêu phát triển đất nước giai đoạn 2026–2035.

Theo bà, việc ghi rõ cụm từ “đủ sống” không chỉ có ý nghĩa kỹ thuật mà là bước ngoặt tư duy phát triển. “Khi thay đổi khái niệm, nhận thức sẽ thay đổi và từ đó, phương pháp tính lương cũng thay đổi. Chúng ta sẽ không còn tham chiếu vào chuẩn nghèo, mà hướng tới mức sống trung bình, phản ánh đúng trình độ phát triển của đất nước,” bà khẳng định.

Toàn cảnh hội nghị. Ảnh: Phương Mai.

Thực tế, theo số liệu của Tổng cục Thống kê, đến năm 2024, mức lương bình quân tháng của người lao động Việt Nam đạt khoảng 8,9 triệu đồng, song vẫn thấp hơn nhiều so với chi phí sinh hoạt tối thiểu ở đô thị lớn (khoảng 10–12 triệu đồng/tháng).

Chính vì vậy, đề xuất của TS. Lan không chỉ mang ý nghĩa học thuật, mà còn mở ra hướng đi thực tế cho chính sách tiền lương trong giai đoạn Việt Nam hướng tới nước phát triển có thu nhập trung bình cao vào năm 2030.

Củng cố bản chất giai cấp công nhân của Đảng

Bên cạnh vấn đề tiền lương, hội nghị còn ghi nhận nhiều tham luận tâm huyết về xây dựng giai cấp công nhân và tổ chức Công đoàn trong giai đoạn mới.

Đại tá, PGS.TS Bùi Đình Bôn - nguyên Thư ký Hội đồng Lý luận Trung ương cho rằng: “Trong Dự thảo các Văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng (tài liệu sử dụng tại Đại hội Đảng bộ cấp xã, cấp tỉnh và tương đương), vấn đề “Giữ vững và tăng cường bản chất giai cấp công nhân của Đảng” không được đề cập. Do vậy, tôi trân trọng kính đề nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng cần đưa vấn đề “Giữ vững và tăng cường bản chất giai cấp công nhân của Đảng” vào dự thảo Văn kiện để trình Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng”.

PGS.TS. Bùi Đình Bôn tham luận tại hội nghị về vấn đề tăng cường vai trò giai cấp công nhân. Ảnh: Phương Mai.

Theo PGS.TS. Bùi Đình Bôn, vấn đề “Giữ vững và tăng cường bản chất giai cấp công nhân của Đảng” chưa được thể hiện rõ trong Dự thảo Văn kiện. Ông cho rằng đây là nội dung mang tính nguyên tắc, cần được bổ sung để khẳng định vị thế của Đảng Cộng sản Việt Nam – “Đảng của giai cấp công nhân, của Nhân dân lao động, của dân tộc Việt Nam”.

PGS.TS. Bùi Đình Bôn kiến nghị các giải pháp then chốt gồm: tăng cường giáo dục chính trị tư tưởng; thực hiện nghiêm nguyên tắc tập trung dân chủ; phát triển đảng viên trong công nhân; đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng; và củng cố mối quan hệ máu thịt giữa Đảng với Nhân dân.

Nâng tầm công nhân Việt Nam bằng tinh thần học tập suốt đời

Cũng tại hội nghị, bà Phạm Thị Thanh Tâm – Chủ tịch Công đoàn Dệt may Việt Nam, trình bày tham luận với chủ đề: “Đẩy mạnh học tập suốt đời, xây dựng xã hội học tập trong công nhân lao động, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực”.

Chủ tịch Công đoàn Dệt may Việt Nam cho rằng, trong bối cảnh công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số, công nhân Việt Nam đang phải đối mặt với nguy cơ lạc hậu kỹ năng nếu không được đào tạo liên tục.

Bà Phạm Thị Thanh Tâm – Chủ tịch Công đoàn Dệt may Việt Nam đại diện cho lĩnh vực có nhiều lao động nữ tham luận tại hội nghị. Ảnh: Phương Mai.

“Đào tạo nghề không chỉ là quyền lợi, mà còn là ‘vũ khí sinh tồn’ của người lao động,” bà nhấn mạnh.

Theo thống kê của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (nay là Bộ Nội vụ), chỉ khoảng 27% lao động Việt Nam có bằng cấp, chứng chỉ nghề; trong khi tỷ lệ này ở Thái Lan là 47% và ở Hàn Quốc là hơn 80%. Điều đó cho thấy đầu tư cho giáo dục nghề nghiệp vẫn là “điểm nghẽn” lớn của năng suất lao động Việt Nam.

Theo bà Phạm Thị Thanh Tâm, cần: Đưa nội dung “học tập suốt đời” vào chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV; Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp và người lao động trong đào tạo lại, đặc biệt cho nhóm công nhân nữ. Bên cạnh đó, công đoàn các cấp cần đóng vai trò trung gian, kết nối người lao động với các chương trình đào tạo nghề linh hoạt, chi phí thấp.

“Một giai cấp công nhân hiện đại không thể chỉ mạnh về số lượng mà phải mạnh về tri thức,” bà Tâm nhấn mạnh.

Cùng quan điểm đó, TS Nguyễn Ngọc Ân – Chủ tịch Công đoàn Giáo dục Việt Nam đề xuất mở rộng khái niệm “học tập suốt đời” ra toàn xã hội, trong đó công nhân và người lao động là trung tâm của quá trình học tập liên tục.

“Học tập suốt đời không chỉ là chuyện của trường lớp, mà phải trở thành văn hóa – một thói quen trong lao động, sản xuất và trong mỗi cộng đồng doanh nghiệp”, ông Ân nhấn mạnh.

TS Nguyễn Ngọc Ân – Chủ tịch Công đoàn Giáo dục Việt Nam tham gia góp ý tại hội nghị. Ảnh: Phương Mai.

Hội nghị cũng ghi nhận các ý kiến đóng góp khác, trong đó tập trung đặt người lao động vào trung tâm của phát triển, với nhiều vấn đề lớn như: Tiền lương đủ sống – bảo đảm an sinh và động lực làm việc; Giữ vững bản chất giai cấp công nhân của Đảng – bảo đảm vai trò lãnh đạo chính trị; Thúc đẩy tinh thần đổi mới sáng tạo; Tăng cường vai trò của tổ chức Công đoàn và các tổ chức chính trị xã hội trong phản biện xã hội; Phát triển cơ sở đào tạo bồi dưỡng nhân lực chất lượng cao;...

Kết luận hội nghị, đồng chí Ngọ Duy Hiểu – Phó Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam khẳng định, những góp ý hôm nay không chỉ là sự phản ánh tâm tư của cán bộ, đoàn viên và người lao động, mà còn là nguồn dữ liệu sống động, thực tiễn nhất để Đảng ta hoàn thiện đường lối phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.