Từ quy định đến thực tế: Bài toán không khói thuốc nơi công cộng

Những làn khói làm gián đoạn niềm vui

Một chiều cuối tuần, tranh thủ thời tiết dịu mát, gia đình chị Trần Ngọc Diệp (phường Thuận Hóa, thành phố Huế) cùng bạn bè đưa con ra công viên ven sông Hương vui chơi. Sau khi tìm được một khoảng không gian khá thoáng, mọi người trải thảm, bày đồ ăn nhẹ để các con có thể chạy nhảy, nô đùa.

Thế nhưng, niềm vui chưa kịp trọn vẹn thì một làn khói thuốc nồng nặc lan đến. “Vừa mới ngồi xuống thì tôi đã ngửi thấy mùi rất khó chịu. Nhìn lên phía trước, một bạn nam đang hút thuốc ngay giữa công viên, xung quanh toàn là trẻ nhỏ”, chị Diệp kể.

Lo ngại ảnh hưởng đến sức khỏe của con, chị đành thu dọn đồ đạc để chuyển sang vị trí khác. Với chị, công viên là nơi để “tránh xa khói bụi”, nhưng thực tế lại không như kỳ vọng. “Đi công viên để hít thở không khí trong lành mà gặp cảnh này thì rất khó chịu, nhất là với trẻ em”, chị nói.

Một bạn trẻ hút thuốc ở công viên tại thành phố Huế. Ảnh: ĐVCC.

Không chỉ riêng chị Diệp, chị Trần Thị Thảo (phường Mỹ Thượng) cũng nhiều lần rơi vào tình huống tương tự. Theo chị, không ít người vẫn vô tư hút thuốc tại nơi công cộng, thậm chí ngay gần khu vực trẻ em vui chơi. “Có lần có người lớn tuổi nhắc nhở thì người hút thuốc lại tỏ thái độ khó chịu”, chị Thảo chia sẻ.

Những câu chuyện nhỏ như vậy đang diễn ra hàng ngày, cho thấy khói thuốc dù không ồn ào nhưng vẫn âm thầm làm gián đoạn trải nghiệm sống của nhiều người, đặc biệt tại các không gian công cộng vốn được thiết kế để phục vụ cộng đồng.

Nguy cơ từ khói thuốc và những con số biết nói

Theo các nghiên cứu y học, khói thuốc lá không chỉ gây hại cho người hút mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến những người xung quanh, còn gọi là hút thuốc thụ động. Trẻ em, phụ nữ mang thai và người cao tuổi là những nhóm dễ bị tổn thương nhất, có nguy cơ mắc các bệnh về hô hấp, tim mạch, thậm chí ung thư.

Ông Trần Hữu Thùy Giang - Phó Chủ tịch UBND thành phố Huế cho biết, thuốc lá vẫn là một trong những nguyên nhân gây tử vong có thể phòng tránh hàng đầu trên thế giới. Tại thành phố Huế, các chỉ số kiểm soát thuốc lá đã có chuyển biến tích cực: tỷ lệ người trưởng thành sử dụng thuốc lá giảm từ 27% năm 2018 xuống còn 24,4% năm 2022; tỷ lệ tiếp xúc với khói thuốc thụ động tại nơi làm việc cũng giảm từ 41,3% xuống còn 27%.

“Những con số này không chỉ là thống kê, mà là sinh mạng con người, là những gia đình chịu tổn thất và là gánh nặng đối với hệ thống y tế”, ông Giang nhấn mạnh.

Quỹ Phòng, chống tác tại của thuốc lá (Bộ Y tế) đã tổ chức Lễ phát động Chiến dịch tăng cường thực hiện môi trường không khói thuốc tại các nhà hàng, khách sạn và các địa điểm công cộng tại thành phố Huế vào năm 2025. Ảnh: ĐVCC.

Dữ liệu tổng hợp từ Sở Y tế thành phố Huế cho thấy, trong giai đoạn 2010 - 2024, tỷ lệ hút thuốc có xu hướng giảm nhẹ nhưng chưa bền vững. Ở nam giới là nhóm có tỷ lệ hút thuốc cao nhất, con số này giảm từ khoảng 45 - 50% giai đoạn 2010 - 2015, và xuống còn 38 - 42% trong giai đoạn gần đây. Trong khi đó, tỷ lệ hút thuốc ở nữ giới luôn duy trì ở mức rất thấp, dưới 2%.

Đáng chú ý, nhóm tuổi từ 25 đến 54 vẫn là nhóm hút thuốc nhiều nhất do đặc thù công việc và giao tiếp xã hội. Trong khi đó, nhóm thanh niên từ 15 đến 24 tuổi tuy có tỷ lệ thấp hơn nhưng đang có xu hướng gia tăng, đặc biệt với các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử.

Tỷ lệ hút thuốc chung toàn dân duy trì ở mức khoảng 20 - 22%, cho thấy các chính sách kiểm soát thuốc lá đã phát huy hiệu quả nhất định, nhưng tốc độ giảm còn chậm. Điều này đồng nghĩa với việc nguy cơ từ khói thuốc cả trực tiếp và thụ động vẫn hiện hữu trong đời sống hàng ngày.

Quy định đã rõ nhưng thực thi còn hạn chế

Về mặt pháp lý, Việt Nam đã xây dựng hệ thống quy định khá đầy đủ nhằm kiểm soát hành vi hút thuốc nơi công cộng. Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá quy định rõ các địa điểm cấm hút thuốc, bao gồm cơ sở y tế, trường học, phương tiện công cộng và khu vực vui chơi dành cho trẻ em.

Bên cạnh đó, Nghị định 117/2020/NĐ-CP quy định mức xử phạt từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng đối với hành vi hút thuốc tại nơi có quy định cấm. Các đơn vị quản lý cũng có trách nhiệm đặt biển cấm, nhắc nhở và phối hợp xử lý vi phạm.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc thực thi các quy định này vẫn còn nhiều hạn chế. Tại nhiều công viên, biển cấm hút thuốc đã được lắp đặt ở vị trí dễ nhìn, nhưng không phải ai cũng tuân thủ. Việc nhắc nhở chủ yếu mang tính tự phát, thiếu sự tham gia thường xuyên của lực lượng chức năng.

Một nguyên nhân quan trọng là tâm lý “xem nhẹ” hành vi hút thuốc nơi công cộng. Với một bộ phận người dân, đây vẫn được coi là thói quen cá nhân, chưa nhận thức đầy đủ về tác hại đối với cộng đồng. Trong khi đó, chế tài xử phạt dù đã có nhưng chưa được áp dụng thường xuyên, dẫn đến thiếu tính răn đe.

TS.BS Hà Anh Đức - Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Giám đốc Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá (phía phải) gắn biển nhà hàng, khách sạn không khói thuốc tại Huế. Ảnh: ĐVCC.

Theo lãnh đạo UBND thành phố Huế, công tác phòng, chống tác hại thuốc lá được xác định là một phần quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững của địa phương. Thành phố đã triển khai nhiều giải pháp như xây dựng mô hình “thành phố không khói thuốc”, đẩy mạnh tuyên truyền trong trường học, ngành du lịch và cộng đồng dân cư.

Tuy vậy, để các quy định thực sự đi vào cuộc sống, cần có sự kết hợp đồng bộ giữa tuyên truyền và thực thi. Nhiều ý kiến cho rằng, lực lượng chức năng cần tăng cường kiểm tra, xử phạt tại các điểm công cộng; đồng thời phát huy vai trò giám sát của cộng đồng, đoàn thể và chính quyền cơ sở.

Quan trọng hơn, xây dựng môi trường không khói thuốc không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý, mà còn là thước đo văn hóa ứng xử của mỗi cá nhân. Khi mỗi người tự ý thức được rằng hành vi của mình có thể ảnh hưởng đến người khác, những làn khói thuốc nơi công cộng mới thực sự giảm đi.

Thành phố Huế đang hướng đến xây dựng “thành phố không khói thuốc”. Ảnh: ĐVCC.

Từ những câu chuyện nhỏ ở công viên đến những con số thống kê và quy định pháp luật, có thể thấy bài toán “không khói thuốc nơi công cộng” không nằm ở việc thiếu quy định, mà ở khâu thực thi và thay đổi hành vi.

Để Huế thực sự trở thành “thành phố không khói thuốc”, cần thêm những giải pháp mạnh mẽ hơn, nhưng trên hết vẫn là sự đồng thuận và ý thức từ mỗi người dân, bởi một môi trường trong lành không thể chỉ được tạo ra bằng luật, mà bằng chính hành động hàng ngày của cộng đồng.