“Cạm bẫy” thuốc lá điện tử với học sinh qua những lời rủ rê rất “nhẹ”

Theo thầy giáo Nguyễn Trần Khánh Bảo, giải pháp căn cơ nhất không chỉ là kiểm soát từ bên ngoài, mà phải là giáo dục từ bên trong, giúp các em có đủ bản lĩnh để chủ động nói "không" ngay từ những lời rủ rê ban đầu.

Thầy giáo Nguyễn Trần Khánh Bảo - Hiệu trưởng trường THPT Marie Curie (TP.HCM). Ảnh: NVCC

- Thưa ông, hiện nay tình trạng học sinh cấp cứu do sốc thuốc lá điện tử đang gia tăng nhưng nhiều phụ huynh vẫn ngỡ ngàng không biết con mình sử dụng. Từ góc độ ngành Giáo dục, ông đánh giá như thế nào về sự tinh vi của các loại thuốc lá thế hệ mới này khi thâm nhập học đường?

Từ góc độ của một Hiệu trưởng, tôi cho rằng thuốc lá điện tử đang thâm nhập vào môi trường học đường không chỉ như một sản phẩm mới, mà là một nguy cơ được “che giấu” dưới những hình thức ngày càng tinh vi, khiến việc nhận diện và kiểm soát trở nên khó khăn hơn rất nhiều so với trước đây.

Sự tinh vi trước hết nằm ở hình thức. Các thiết bị được thiết kế nhỏ gọn, hiện đại, thậm chí ngụy trang như những vật dụng quen thuộc của học sinh. Không còn mùi đặc trưng, không còn những biểu hiện rõ ràng như thuốc lá truyền thống, nên phụ huynh và giáo viên rất dễ chủ quan, trong khi học sinh lại dễ ngộ nhận đây là sản phẩm vô hại.

Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hơn không nằm ở bề ngoài, mà nằm ở cách nó tác động đến tâm lý lứa tuổi. Thuốc lá điện tử không xâm nhập bằng sự ép buộc, mà len lỏi qua sự tò mò, qua cảm giác mới lạ, qua những lời rủ rê rất “nhẹ” trong môi trường bạn bè. Nhiều em không ý thức mình đang tiếp cận một chất có nguy cơ gây nghiện, mà chỉ nghĩ đơn giản là thử cho biết. Chính sự bắt đầu thiếu nhận thức ấy lại là điểm khởi phát của những hệ lụy nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, sự lan truyền của thuốc lá điện tử trong học sinh hiện nay diễn ra khá âm thầm, chủ yếu thông qua các mối quan hệ cá nhân và môi trường mạng, nên rất khó kiểm soát bằng các biện pháp quản lý thông thường. Điều này đặt ra yêu cầu nhà trường không thể chỉ dừng lại ở kiểm tra, mà phải chuyển sang cách tiếp cận chủ động hơn, chú trọng phòng ngừa từ sớm.

Theo định hướng của ngành Giáo dục, nhà trường không chỉ dạy kiến thức mà còn phải chủ động nhận diện, phòng ngừa các yếu tố tiêu cực tác động đến học sinh, đặc biệt là những nguy cơ liên quan đến sức khỏe và lối sống.

Từ thực tiễn, tôi cho rằng điều nguy hiểm nhất của thuốc lá điện tử không chỉ nằm ở tác hại của nó, mà ở chỗ nó khiến học sinh không nhận ra mình đang đối diện với nguy cơ.

Vì vậy, giải pháp căn cơ không chỉ là kiểm soát từ bên ngoài, mà phải là giáo dục từ bên trong, giúp học sinh hiểu đúng, nhận diện rõ và có đủ bản lĩnh để nói không ngay từ những tiếp cận ban đầu.

- Việc xây dựng "Trường học không thuốc lá" không phải là khái niệm mới, nhưng trước làn sóng thuốc lá điện tử hiện nay, mô hình này cần có những thay đổi cốt lõi nào về quy chế và cách thức giám sát để thực sự hiệu quả, thưa ông?

Một tiết học chuyên đề tác hại của thuốc lá và thuốc lá tại trường THPT Marie Curie (TP.HCM). Ảnh: NVCC

Trong nhiều năm qua, mô hình “Trường học không thuốc lá” đã góp phần quan trọng trong việc xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh. Tuy nhiên, trước sự xuất hiện của thuốc lá điện tử với những hình thức ngày càng tinh vi và khó kiểm soát, mô hình này cần được điều chỉnh theo hướng chủ động hơn, thực chất hơn và đặc biệt là tăng cường tính phòng ngừa ngay từ sớm.

Trước hết, về quy chế, vấn đề không chỉ dừng lại ở việc quy định “không hút thuốc”, mà cần mở rộng một cách rõ ràng đối với tất cả các hành vi liên quan đến “thuốc lá thế hệ mới” trong môi trường học đường. Tại Trường THPT Marie Curie, chúng tôi không tiếp cận nội quy theo hướng áp đặt, mà gắn chặt với giáo dục.

Nội dung phòng, chống tác hại của thuốc lá được lồng ghép vào sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm, giáo dục kỹ năng sống, kế hoạch giáo dục của tổ bộ môn… nhằm giúp học sinh hiểu rõ bản chất vấn đề và tự giác điều chỉnh hành vi.

Về giám sát, nếu chỉ dừng lại ở kiểm tra thì sẽ luôn mang tính bị động. Vì vậy, cần chuyển sang cách tiếp cận giám sát mang tính phòng ngừa, liên tục và có sự kết nối chặt chẽ. Giáo viên chủ nhiệm giữ vai trò nòng cốt trong việc theo dõi, nhận diện những thay đổi về tâm lý, hành vi của học sinh.

Đồng thời, nhà trường tăng cường phối hợp với phụ huynh để kịp thời phát hiện và xử lý các dấu hiệu nguy cơ. Công tác kiểm tra, giám sát cũng cần được thực hiện thường xuyên, gắn với tuyên truyền và giáo dục để đạt hiệu quả bền vững.

Quan trọng hơn, cần có sự chuyển biến về tư duy, từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa và can thiệp sớm. Khi học sinh được tư vấn, hỗ trợ và định hướng kịp thời, các em sẽ có cơ hội điều chỉnh hành vi một cách tích cực và lâu dài.

Theo định hướng của ngành Giáo dục, việc tăng cường giáo dục kỹ năng sống, tư vấn tâm lý và xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh chính là nền tảng để hạn chế các yếu tố tiêu cực tác động đến học sinh.

Từ thực tiễn triển khai tại đơn vị, tôi cho rằng một “Trường học không thuốc lá” hiệu quả không chỉ là nơi có quy định rõ ràng, mà quan trọng hơn là nơi học sinh hiểu đúng, có bản lĩnh và chủ động lựa chọn những giá trị tích cực. Khi đó, việc không sử dụng thuốc lá không còn là yêu cầu bắt buộc, mà trở thành một hành vi tự giác và bền vững trong mỗi học sinh.

- Nhiều học sinh xem việc hút thuốc lá điện tử là một trào lưu khẳng định bản thân. Vậy, Nhà trường đã có những biện pháp tâm lý hay kỹ năng cụ thể nào giúp học sinh tự tạo "màng lọc" trước những lời lôi kéo của bạn bè?

Học sinh trường THPT Marie Curie (TP.HCM) trong một tiết học cùng nhau trao đổi về tác hại thuốc lá điện tử. Ảnh: NVCC

Thực tế cho thấy, nhiều học sinh tiếp cận thuốc lá điện tử không xuất phát từ nhận thức về tác hại, mà từ nhu cầu khẳng định bản thân và mong muốn hòa nhập với bạn bè. Vì vậy, nếu chỉ dừng lại ở việc ngăn cấm, chúng ta sẽ rất khó tạo ra sự thay đổi bền vững. Điều quan trọng là phải giúp học sinh hình thành được một “màng lọc” từ bên trong.

Theo định hướng của ngành Giáo dục, cần tăng cường giáo dục kỹ năng sống, tư vấn tâm lý và tổ chức các hoạt động trải nghiệm nhằm phát triển toàn diện cho học sinh. Trên cơ sở đó, các tổ chức trong nhà trường, trong đó có Công đoàn, phối hợp cùng Đoàn Thanh niên và giáo viên triển khai nhiều giải pháp thiết thực.

Trước hết là trang bị cho học sinh những kỹ năng cụ thể như kỹ năng từ chối, kỹ năng nhận diện áp lực từ bạn bè, kỹ năng kiểm soát cảm xúc và ra quyết định. Đây là những “công cụ” rất quan trọng giúp các em không bị cuốn theo các lời rủ rê mang tính trào lưu.

Bên cạnh đó, cần tăng cường tư vấn tâm lý học đường, tạo không gian để học sinh được chia sẻ, được lắng nghe và được định hướng. Khi học sinh hiểu rõ giá trị của bản thân và có điểm tựa về tâm lý, các em sẽ có khả năng tự bảo vệ mình tốt hơn trước những tác động tiêu cực.

Tại Trường THPT Marie Curie, chúng tôi chú trọng xây dựng môi trường học đường tích cực thông qua các hoạt động câu lạc bộ, phong trào, trải nghiệm sáng tạo. Học sinh có nhiều cơ hội thể hiện năng lực, khẳng định bản thân một cách lành mạnh và được ghi nhận đúng giá trị. Khi các em có “sân chơi tích cực”, nhu cầu tìm đến những trào lưu lệch chuẩn sẽ giảm đi rõ rệt.

Tôi cho rằng, “màng lọc” hiệu quả nhất không nằm ở sự kiểm soát từ bên ngoài, mà nằm ở nhận thức, kỹ năng và bản lĩnh bên trong của học sinh. Khi các em hiểu đúng, tự tin và có định hướng rõ ràng, các em sẽ biết cách nói không với những điều có hại, ngay cả khi đứng trước áp lực từ bạn bè.

- Để tránh việc nhà trường "đơn độc" trong cuộc chiến này, sự phối hợp giữa Công đoàn, giáo viên chủ nhiệm và phụ huynh cần được siết chặt ra sao để phát hiện sớm các dấu hiệu học sinh bị sốc thuốc hoặc lệ thuộc vào thuốc lá?

Một học sinh của trường THPT Marie Curie (TP.HCM) phản biện về tác hại của thuốc lá điện tử. Ảnh: NVCC

Để không còn “đơn độc”, nhà trường cần chuyển từ phối hợp mang tính hình thức sang liên kết trách nhiệm thực chất, trong đó mỗi lực lượng giữ một vai trò riêng nhưng được kết nối chặt chẽ trong một cơ chế thống nhất.

Giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn là “tuyến đầu” trong việc nhận diện sớm. Không chỉ theo dõi việc học, giáo viên cần tăng cường quan sát, chú ý với những biến đổi nhỏ trong cảm xúc, hành vi, nhịp sinh hoạt của học sinh. Chính những tín hiệu tưởng chừng rất nhẹ ấy lại là dấu hiệu sớm nhất để can thiệp kịp thời.

Công đoàn đóng vai trò “bệ đỡ” cho đội ngũ. Thông qua các hoạt động tập huấn, chia sẻ kinh nghiệm, Công đoàn giúp giáo viên nâng cao năng lực xử lý tình huống và tạo dựng một môi trường sư phạm tích cực, nơi giáo viên có đủ thời gian, tâm thế và động lực để quan tâm sâu sát hơn đến học sinh.

Phụ huynh là “vòng bảo vệ” ở ngoài nhà trường. Điều quan trọng là giúp phụ huynh hiểu đúng, nhận diện được các dấu hiệu nguy cơ và duy trì kết nối thường xuyên với giáo viên. Khi gia đình không đứng ngoài cuộc mà trở thành một phần của quá trình giáo dục, việc phát hiện sớm sẽ trở nên hiệu quả hơn rất nhiều.

Theo tôi, vấn đề cốt lõi của sự phối hợp nằm ở khả năng nhận diện sớm và xử lý đúng thời điểm. Khi các dấu hiệu bất thường được phát hiện ngay từ giai đoạn đầu và thông tin được chia sẻ kịp thời, chính xác, nhà trường sẽ có đủ điều kiện để can thiệp hiệu quả, hạn chế những hệ lụy phát sinh.

Trong quá trình đó, cách tiếp cận cần chuyển theo hướng hỗ trợ và đồng hành. Mỗi trường hợp không nên chỉ nhìn dưới góc độ vi phạm, mà cần được xem là một tình huống giáo dục, trong đó nhà trường và gia đình cùng phối hợp để giúp học sinh điều chỉnh nhận thức và hành vi theo hướng tích cực, bền vững hơn.

Từ thực tiễn, tôi cho rằng một cơ chế phối hợp hiệu quả phải bảo đảm thông tin thông suốt, trách nhiệm rõ ràng và sự vào cuộc kịp thời của các bên liên quan. Khi mỗi lực lượng đều chủ động thực hiện đúng vai trò của mình và cùng hướng đến mục tiêu chung là bảo vệ học sinh, chúng ta sẽ tạo dựng được một nền tảng đủ vững để ứng phó với những nguy cơ ngày càng phức tạp trong môi trường học đường.

- Thông điệp mạnh mẽ nhất mà ông muốn gửi tới các em học sinh và các bậc phụ huynh ngay lúc này để bảo vệ môi trường học đường an toàn là gì?

Một học sinh của trường THPT Marie Curie (TP.HCM) trao đổi về tác hại của thuốc lá điện tử. Ảnh: NVCC

Với học sinh, tôi muốn nhắn gửi rằng mỗi lựa chọn hôm nay đều đang định hình tương lai phía trước. Vì vậy, hãy biết trân trọng bản thân, biết dừng lại đúng lúc và lựa chọn những giá trị tích cực. Tuổi trẻ không chỉ là hành trình trải nghiệm, mà còn là quá trình xây dựng nền tảng cho cả cuộc đời.

Bản lĩnh của người trẻ được thể hiện ở sự tỉnh táo, ở khả năng nhận diện đúng sai và ở sự kiên định với những điều đúng đắn, ngay cả khi đứng trước những tác động từ môi trường xung quanh.

Với phụ huynh, sự đồng hành không chỉ là trách nhiệm, mà còn là yếu tố quyết định. Không phải đợi đến khi con gặp vấn đề mới quan tâm, mà là hiện diện một cách bền bỉ trong từng giai đoạn trưởng thành của con.

Khi cha mẹ lắng nghe đủ sâu, thấu hiểu đủ đúng và định hướng đủ kịp thời, gia đình sẽ trở thành điểm tựa vững chắc, giúp các em có niềm tin và năng lực để tự bảo vệ mình trước những ảnh hưởng tiêu cực.

Và với tất cả chúng ta, xây dựng môi trường học đường an toàn không phải là nhiệm vụ của riêng một tổ chức nào, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Khi gia đình, nhà trường và các lực lượng cùng chung nhận thức, cùng hành động và cùng kiên trì, chúng ta không chỉ phòng ngừa được những nguy cơ trước mắt, mà còn góp phần vun đắp một thế hệ học sinh khỏe mạnh, có bản lĩnh, có trách nhiệm và có khả năng làm chủ chính mình trong một thế giới ngày càng nhiều thách thức.

- Trân trọng cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!

Nuôi dưỡng đời sống tinh thần – "Kháng thể" tự nhiên đẩy lùi cơn thèm thuốc "Khi đời sống tinh thần được lấp đầy bằng những giá trị tích cực, cơn thèm thuốc sẽ tự nhiên bị đẩy lùi, nhường chỗ ...

Từ quy định đến thực tế: Bài toán không khói thuốc nơi công cộng Dù thành phố Huế đang hướng đến xây dựng “thành phố không khói thuốc”, tình trạng hút thuốc nơi công viên và không gian công ...

8 tác hại của thuốc lá điện tử Thuốc lá điện tử gây ảnh hưởng đến sức khỏe, môi trường qua chất thải, cháy nổ/hỏa hoạn và tạo ra các hạt vật chất ...