Khi người lao động làm việc không hợp đồng, cần làm gì để tự bảo vệ mình?

Không có hợp đồng lao động, doanh nghiệp dễ dàng né tránh các nghĩa vụ pháp lý như đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp; đồng thời có thể yêu cầu người lao động tăng ca ngoài mong muốn, bố trí thời giờ làm việc, nghỉ ngơi không hợp lý. Trong khi đó, người lao động thiếu căn cứ pháp lý để bảo vệ mình khi phát sinh tranh chấp, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập, sức khỏe và đời sống gia đình.

Những người lao động làm việc không hợp đồng không chỉ trái với quy định của pháp luật lao động mà còn đẩy người lao động vào thế yếu, tiềm ẩn nhiều rủi ro về quyền lợi. Ảnh minh họa.

Bộ luật Lao động năm 2019 đã quy định rất rõ về nghĩa vụ giao kết hợp đồng lao động. Theo đó, hợp đồng lao động là sự thỏa thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động về việc làm có trả công, tiền lương, điều kiện lao động cũng như quyền và nghĩa vụ của mỗi bên trong quan hệ lao động.

Đáng chú ý, khoản 2 Điều 13 nêu rõ: trước khi nhận người lao động vào làm việc, người sử dụng lao động bắt buộc phải giao kết hợp đồng lao động với người lao động.

Việc giao kết hợp đồng phải bảo đảm các nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, thiện chí, hợp tác và trung thực; không được trái pháp luật, thỏa ước lao động tập thể và đạo đức xã hội.

Bên cạnh đó, pháp luật lao động còn quy định rõ trách nhiệm của cả người lao động và người sử dụng lao động trong việc tuân thủ các quy định về lao động, việc làm, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cũng như an toàn, vệ sinh lao động (điểm c khoản 2 Điều 5 và điểm d khoản 2 Điều 6 Bộ luật Lao động năm 2019).

Như vậy, việc doanh nghiệp không ký hợp đồng lao động với người lao động ngay từ khi tiếp nhận vào làm việc được xác định là hành vi vi phạm pháp luật lao động. Trong trường hợp này, người lao động là bên chịu nhiều thiệt thòi nhất.

Khi không có hợp đồng, các vấn đề như tiền lương, tiền làm thêm giờ, thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi hay chế độ khi chấm dứt quan hệ lao động đều không được xác lập rõ ràng, gây khó khăn cho việc bảo vệ quyền lợi chính đáng.

Để hạn chế rủi ro và bảo vệ mình, người lao động cần chủ động yêu cầu người sử dụng lao động giao kết hợp đồng lao động theo đúng quy định của pháp luật ngay khi bắt đầu làm việc. Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để xác lập quyền, nghĩa vụ của hai bên trong suốt quá trình làm việc.

Trường hợp doanh nghiệp cố tình không ký hợp đồng hoặc có các hành vi vi phạm khác liên quan đến pháp luật lao động, việc làm, an toàn, vệ sinh lao động, trong đó có quy định về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, người lao động có quyền phản ánh, kiến nghị đến cơ quan có thẩm quyền để được xem xét, bảo vệ.

Theo hướng dẫn hiện hành, người lao động có thể gửi đơn phản ánh đến Phòng Văn hóa – Xã hội thuộc UBND cấp xã hoặc Sở Nội vụ nơi doanh nghiệp đặt trụ sở. Việc phản ánh kịp thời không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bản thân người lao động mà còn góp phần để cơ quan chức năng phát hiện, chấn chỉnh các hành vi vi phạm pháp luật lao động, xây dựng môi trường làm việc minh bạch, ổn định và tuân thủ pháp luật.