Lấy “hạt nhân bỏ thuốc” làm hình mẫu tuyên truyền trong tổ sản xuất

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Lao động Đoàn thể về hành trình thay đổi nhận thức cho những công nhân cao su nơi đại ngàn, Trung tá Trịnh Xuân Giang, Trợ lý Công đoàn Binh đoàn 15 – người trực tiếp tham mưu và triển khai các hoạt động phong trào tại cơ sở – đã chia sẻ những góc nhìn thực tế tại địa bàn nơi đơn vị đóng quân.

Trung tá Trịnh Xuân Giang, Trợ lý Công đoàn Binh đoàn 15. Ảnh: NVCC

- Thưa Trung tá Trịnh Xuân Giang, Binh đoàn 15 hoạt động trên địa bàn Tây Nguyên với đa số người lao động là đồng bào dân tộc thiểu số và công nhân khai thác mủ cao su – những người vốn coi thuốc lá như một “thói quen khó bỏ” khi đi rừng, đi rẫy. Với vai trò Trợ lý Công đoàn Binh đoàn, đồng chí có thể chia sẻ đâu là rào cản lớn nhất khi thay đổi hành vi của người lao động tại đây?

Binh đoàn 15 đứng chân trên địa bàn chiến lược Tây Nguyên với hơn 251 km đường biên giới giáp với 2 nước bạn Lào và Campuchia, thực hiện nhiệm vụ Quốc phòng – kinh tế; kinh tế gắn với quốc phòng. Đặc thù công nhân lao động của Binh đoàn có tới 28 dân tộc anh em, trong đó chủ yếu là người dân tộc thiểu số tại địa phương.

Rào cản lớn nhất trong việc thay đổi hành vi hút thuốc của người lao động không nằm ở nhận thức đơn thuần, mà là sự gắn bó mang tính văn hóa – thói quen lâu năm gắn với điều kiện lao động đặc thù.

Cụ thể, một số rào cản lớn nhất khi thay đổi hành vi của người lao động như: thuốc lá đã trở thành một phần của “nếp sống lao động”. Đối với công nhân khai thác mủ cao su hay bà con đi rừng, đi rẫy, việc hút thuốc không chỉ để giải khuây, mà còn được xem như cách chống lạnh, tạo tỉnh táo trong điều kiện làm việc từ sớm, về đêm, xa khu dân cư. Vì vậy, họ không coi đây là hành vi có hại cần thay đổi ngay.

Yếu tố phong tục, tập quán và môi trường sinh hoạt cộng đồng. Ở nhiều tổ, đội sản xuất, họ coi việc mời nhau điếu thuốc là cách giao tiếp, gắn kết. Nếu một người bỏ thuốc, họ có thể cảm thấy “lạc lõng” hoặc bị coi là bỏ thói quen chung của cả tập thể.

Hạn chế về tiếp cận thông tin và truyền thông phù hợp. Một bộ phận người lao động là đồng bào dân tộc thiểu số, việc vận dụng những từ ngũ khoa học đôi khi không phù hợp, ở đây có yếu tố tạo nên rào cản về ngôn ngữ, trình độ tiếp nhận thông tin khiến các thông điệp về tác hại của thuốc lá chưa thực sự “thấm” hoặc chưa đủ sức thuyết phục, hiệu triệu.

Môi trường, tính chất công việc phân tán, khó quản lý trực tiếp. Người lao động làm việc rải rác ngoài lô, ngoài rừng với địa bàn rất rộng, nên khó áp dụng các biện pháp kiểm soát hay giám sát như trong môi trường công sở, nhà máy, xí nghiệp.

Còn thiếu nhiều các giải pháp thay thế tích cực, thường xuyên Nếu chỉ tuyên truyền “không hút thuốc” mà không có hoạt động thay thế (giải trí, chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ cai nghiện), thì rất khó co thể tạo sự thay đổi bền vững.

Tóm lại, rào cản lớn nhất là sự đan xen giữa thói quen cá nhân, yếu tố văn hóa cộng đồng, tập quán sinh hoạt và điều kiện lao động đặc thù, khiến việc thay đổi hành vi không thể làm bằng mệnh lệnh hành chính mà cần cách tiếp cận mềm dẻo, lâu dài và phù hợp với từng nhóm đối tượng.

- Công đoàn Binh đoàn đã làm thế nào để việc phòng chống tác hại thuốc lá không chỉ dừng lại ở những tấm biển “Cấm hút thuốc”, mà thực sự trở thành một cam kết của mỗi tổ chức công đoàn cơ sở, thưa đồng chí?

Khám bệnh kết hợp truyền thông về phòng, chống tác hại thuốc lá tại Đoàn kinh tế quốc phòng 75. Ảnh: NVCC

Trong những năm qua, cán bộ, đoàn viên, CNVC - LĐQP trong toàn đơn vị đã tích cực thực hiện Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ; Chỉ thị của Bộ trưởng Bộ quốc phòng; Hướng dẫn của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam về việc “Tăng cường hoạt động phòng chống tác hại của thuốc lá”, “Cấm hút thuốc lá trong phòng làm việc, nơi đông người”, xây dựng “môi trường làm việc không khói thuốc lá”.

Bằng nhiều hình thức tuyên truyền, giáo dục, vận động, đã góp phần làm chuyển biến nhận thức của mỗi đoàn viên, CNVC - LĐQP; nâng cao tinh thần trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với việc chăm lo bảo vệ sức khoẻ cho bản thân và công đồng, xây dựng môi trường làm việc xanh, sạch, đẹp, đảm bảo an toàn vệ sinh lao động, thực hiện nếp sống văn hoá công sở; nhiều cán bộ, đoàn viên, CNVC - LĐQP đã gương mẫu, chủ động bỏ thói quen hút thuốc lá; không hút thuốc lá nơi làm việc, nơi đông người...

- Nhiều người cho rằng, hút thuốc là quyền riêng tư nhưng với góc độ Công đoàn – tổ chức bảo vệ quyền lợi người lao động – đồng chí nhìn nhận thế nào về mối liên hệ giữa một môi trường làm việc không khói thuốc và hiệu suất lao động cũng như bài toán giảm chi phí y tế cho đơn vị?

Tuyên truyền tác hại của thuốc lá tại nhà Rông. Ảnh: NVCC

Ở góc độ Công đoàn, cần nhìn nhận rất rõ hút thuốc có thể là lựa chọn cá nhân, nhưng khói thuốc lại không còn là vấn đề riêng tư khi nó ảnh hưởng trực tiếp đến người xung quanh, môi trường làm việc và chi phí chung của đơn vị.

Bởi, môi trường không khói thuốc gắn chặt với hiệu suất lao động. Một nơi làm việc không khói thuốc giúp giảm tình trạng mệt mỏi, đau đầu, giảm các bệnh về hô hấp – đặc biệt với lao động làm việc ngoài trời, cường độ cao như công nhân cao su. Khi sức khỏe ổn định hơn, người lao động ít nghỉ ốm hơn, tập trung tốt hơn trong ca làm, giảm tai nạn lao động do mất tập trung.

Ngược lại, hút thuốc (kể cả hút thụ động) làm giảm thể lực, giảm sức bền – điều này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động, vốn phụ thuộc nhiều vào sức khỏe lao động chân tay…

Môi trường không khói thuốc giúp giảm chi phí y tế và chi phí từ thu nhập chưa cao. Từ góc độ Công đoàn – tổ chức bảo vệ quyền lợi, ích hợp pháp cho người lao động – thì đây là điểm rất quan trọng: Giảm chi phí khám chữa bệnh liên quan đến bệnh hô hấp, tim mạch

Giảm chi phí bảo hiểm y tế, chi trả ốm đau; Giảm tổn thất do ngày công bị mất; Giảm chi phí gián tiếp như thay thế lao động, giảm năng suất dây chuyền. Nói cách khác, mỗi điếu thuốc không chỉ là chi phí cá nhân, mà còn tạo ra “chi phí tập thể” ảnh hưởng tới cả đơn vị.

Bảo vệ người không hút thuốc là trách nhiệm của tổ chức. Công đoàn không chỉ bảo vệ quyền “được làm” được tôn trọng, mà còn bảo vệ quyền “được an toàn, được hít thở không khí trong lành” của đa số người lao động.

Vì vậy, xây dựng môi trường không khói thuốc không phải là xâm phạm quyền cá nhân, mà là cân bằng quyền lợi giữa các nhóm lao động và trong cả cộng đồng.

- Tuyên truyền cho công nhân cao su không thể dùng những bài giảng lý thuyết khô khan. Đồng chí có thể chia sẻ một mô hình hoặc một cách làm sáng tạo nào của Công đoàn Binh đoàn đã khiến người lao động tự nguyện bỏ thuốc thành công?

Công nhân lao động coi thuốc lá như một “thói quen khó bỏ” khi đi rừng, đi rẫy. Ảnh: NVCC

Một cách làm mà chúng tôi thấy hiệu quả rõ rệt là chuyển từ tuyên truyền “nói cho nghe” sang mô hình “người thật – việc thật – cùng cam kết”. Cách làm không phức tạp, nhưng đi rất sát thực tế và từng bước mang lại hiệu quả.

Đó là, chọn “hạt nhân bỏ thuốc” ngay trong tổ sản xuất. Mỗi tổ chọn 1–2 công nhân có uy tín (thường là người hút thuốc lâu năm nhưng đang quyết tâm bỏ) làm hình mẫu.

Công đoàn không yêu cầu cả tổ bỏ ngay, mà bắt đầu từ chính những người này. Khi họ bỏ được, thì câu chuyện của họ có sức thuyết phục hơn mọi khẩu hiệu.

Trong các buổi sinh hoạt ngắn tại lô vườn hoặc đầu giờ làm, không đọc tài liệu dài, mà để chính “hạt nhân” chia sẻ: Trước đây tôi hút bao nhiêu, khó khăn khi bỏ thuốc ra sao, Sau khi bỏ, sức khỏe, thu nhập của tôi thay đổi thế nào. Cách này đặc biệt hiệu quả với công nhân dân tộc thiểu số vì gần gũi, dễ hiểu, “thấy được – tin được”.

Thay vì giờ nghỉ là hút thuốc, Công đoàn phối hợp tổ chức: Uống nước, trà gừng, trò chuyện ngắn, tổ chức các hoạt động nhỏ tạo hứng thú thay thế. Đồng thời, kịp thời Biểu dương ngay trong tổ và gắn với bình xét thi đua tháng.

Kết quả thực tế cho thấy, khi một vài người trong tổ bỏ được thuốc và duy trì ổn định, những người còn lại sẽ dần làm theo. Từ một cá nhân lan ra tổ thành thói quen chung, tạo hiệu ứng trong cộng đồng dân cư.

- Để duy trì bền vững phong trào “Nói không với thuốc lá” trong quân đội kết hợp làm kinh tế là điều rất khó. Trong thời gian tới, đồng chí sẽ đặt ưu tiên nào cho tổ chức Công đoàn để phong trào thiếu tính triệt để sau mỗi đợt phát động?

Đa dạng hóa các hình thức tuyên truyền về phòng chống tác hại thuốc lá tại Đoàn kinh tế quốc phòng 75. Ảnh: NVCC

Đúng là nếu chỉ dừng ở các đợt phát động mang tính phong trào thì rất dễ rơi vào tình trạng “đầu voi đuôi chuột”. Để duy trì bền vững, theo tôi, tổ chức Công đoàn cần chuyển từ “vận động ngắn hạn” sang “cơ chế dài hạn”, với một số ưu tiên rõ ràng:

Đưa nội dung “không khói thuốc” thành tiêu chí thi đua – đánh giá thường xuyên. Không chỉ tuyên truyền, mà cần gắn với chấm điểm tổ, đội, phân xưởng; đưa vào bình xét lao động tiên tiến, đơn vị văn hóa. Khi đã trở thành tiêu chí cụ thể, có kiểm tra – đánh giá định kỳ, thì phong trào sẽ không bị “nguội” và phai nhạt theo năm tháng.

Xây dựng lực lượng nòng cốt ngay tại cơ sở. Công đoàn nên lựa chọn những tổ trưởng, công nhân uy tín, đặc biệt là người dân tộc thiểu số, làm “hạt nhân tuyên truyền”. Họ là người hiểu tập quán, nói được tiếng địa phương, nên tác động sẽ thực chất hơn nhiều so với tuyên truyền chung chung.

Hỗ trợ thực chất cho người lao động muốn bỏ thuốc. Nếu chỉ kêu gọi mà không hỗ trợ thì khó bền. Cần triển khai: Tư vấn sức khỏe, hướng dẫn cai thuốc; Tổ chức hoạt động thể thao, sinh hoạt tập thể thay thế thói quen hút thuốc; Có hình thức động viên, khen thưởng người cai thuốc thành công.

Xây dựng môi trường làm việc “ít cơ hội hút thuốc”. Đối với địa bàn phân tán như lô cao su, giáp với rừng có thể quy định rõ khu vực không hút thuốc, thời điểm không hút thuốc vì rất dễ cháy nổ (Đặc biệt là trong mùa khô); kết hợp nhắc nhở mềm dẻo từ tổ, đội. Quan trọng là tạo “thói quen mới” lành mạnh thay cho thói quen cũ.

Làm tốt công tác truyền thông phù hợp từng nhóm đối tượng. Không chỉ nói về tác hại lâu dài, mà cần gắn với những điều người lao động quan tâm trực tiếp: Sức khỏe để làm việc bền hơn; thu nhập tốt hơn không bị giảm do nghỉ ốm; gia đình, con cái cộng đồng được hưởng lợi; không gây nguy hiểm vì có thể gây cháy rừng.

Từ tuyên truyền mang tính khẩu hiểu, lý thuyết suông, sang tâm tình, gắn bó, sẻ chia, khuyến khích, động viên, tạo hiệu ứng từ trực quan sinh động, dễ nghe, dễ hiểu, thẩm thấu bền vững.

-Trân trọng cảm ơn đồng chí!

Nuôi dưỡng đời sống tinh thần – "Kháng thể" tự nhiên đẩy lùi cơn thèm thuốc "Khi đời sống tinh thần được lấp đầy bằng những giá trị tích cực, cơn thèm thuốc sẽ tự nhiên bị đẩy lùi, nhường chỗ ...

“Cạm bẫy” thuốc lá điện tử với học sinh qua những lời rủ rê rất “nhẹ” Thuốc lá điện tử không xâm nhập bằng sự ép buộc, mà len lỏi qua sự tò mò, qua cảm giác mới lạ, qua những ...