Phản biện sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội: Làm rõ mô hình quản lý, tăng vai trò công đoàn, bảo đảm quyền lợi người lao động

Làm rõ vai trò, vị trí của cơ quan bảo hiểm xã hội

Phát biểu khai mạc, ông Ngọ Duy Hiểu Phó - Chủ tịch Tổng LĐLĐ Việt Nam nhấn mạnh, Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bảo đảm an sinh xã hội, nâng cao đời sống người lao động cả trong thời gian làm việc và khi nghỉ hưu. Vì vậy, việc sửa đổi cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, quy định rõ ràng, tránh chồng chéo, bảo đảm tính khả thi.

Phó Chủ tịch Tổng LĐLĐ Việt Nam Ngọ Duy Hiểu phát biểu khai mạc hội nghị. Ảnh: P.Mai.

Theo ông Nguyễn Duy Cường - Phó Cục trưởng Cục tiền lương và BHXH (Bộ Nội vụ), dù Luật đã được sửa đổi năm 2024, nhưng bối cảnh hiện nay đã có nhiều thay đổi, đặc biệt là việc sắp xếp tổ chức bộ máy, phân cấp quản lý và mô hình chính quyền địa phương theo hướng tinh gọn, không còn cấp trung gian. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục sửa đổi, bổ sung để phù hợp thực tiễn.

Ông Nguyễn Duy Cường - Phó Cục trưởng Cục Tiền lương và BHXH (Bộ Nội vụ) trình bày về dự thảo sửa đổi Luật BHXH. Ảnh: P.Mai.

Đóng góp ý kiến tại hội nghị, GS.TS Lê Minh Thông - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban pháp luật của Quốc hội cho rằng, một trong những vấn đề cốt lõi là phải làm rõ vị trí pháp lý, quyền hạn và mối quan hệ giữa cơ quan bảo hiểm xã hội với các bộ, đặc biệt là Bộ Tài chính.

Ông cảnh báo, nếu quy định không chặt chẽ, cơ quan bảo hiểm xã hội có thể được thiết kế với quyền hạn “tương đương cấp bộ”, dẫn đến chồng lấn chức năng, khó kiểm soát. Trong khi đó, hệ thống tổ chức chính phủ đang được sắp xếp lại theo hướng tinh gọn, nên việc thiết kế mô hình phải hết sức thận trọng.

GS.TS Lê Minh Thông - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban pháp luật của Quốc hội phản biện tại hội nghị. Ảnh: P.Mai

Một vấn đề khác được ông Thông chỉ ra là cách sử dụng thuật ngữ trong dự thảo luật. Ví dụ, quy định cơ quan bảo hiểm xã hội “thông tin” cho UBND cấp xã là chưa chuẩn xác về mặt pháp lý, cần thay bằng các khái niệm rõ ràng hơn như “báo cáo” để bảo đảm tính minh bạch và trách nhiệm.

Đề xuất tổ chức lại hệ thống bảo hiểm xã hội theo 2 cấp

Nhiều ý kiến tại hội nghị cho rằng, mô hình tổ chức bảo hiểm xã hội theo khu vực như hiện nay bộc lộ bất cập, nhất là trong bối cảnh địa giới hành chính được mở rộng, quy mô cấp xã lớn hơn.

Theo GS.TS Lê Minh Thông, cần nghiên cứu tổ chức lại hệ thống bảo hiểm xã hội theo 2 cấp tương ứng với chính quyền địa phương (tỉnh và cơ sở), thay vì duy trì mô hình khu vực. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, đặc biệt trong bối cảnh mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và triển khai chính sách hưu trí xã hội.

Chung quan điểm, bà Nguyễn Diệu Hồng - chuyên gia độc lập về BHXH, đề nghị BHXH Việt Nam nằm trong Bộ Tài chính thì cũng cần phải có tương ứng tại chính quyền địa phương 2 cấp. Bên cạnh đó, từ góc độ kỹ thuật, bà Hồng phân tích thông lệ quốc tế, Quỹ BHXH bao giờ cũng phải an toàn; sinh lời (vì phải bảo toàn giá trị để chi trả cho 30 năm sau); dễ thanh khoản; mang lợi ích kinh tế và xã hội. Ở đây, vấn đề an toàn kèm với 3 yếu tố phía sau. Còn ở Việt Nam thì chỉ an toàn, bền vững, hiệu quả (phải mang lại lợi ích cho cộng đồng, dễ thanh khoản).

Bà Nguyễn Diệu Hồng - chuyên gia độc lập về BHXH. Ảnh: P.Mai

Do đó, bà Hồng bày tỏ lo lắng khi dự thảo Luật bổ sung quy định e vào khoản 1 Điều 122 theo hướng Quỹ BHXH được gửi tiền tại các ngân hàng thương mại cổ phần có vốn Nhà nước và vốn doanh nghiệp nhà nước từ 50% vốn điều lệ trở lên bảo đảm điều kiện theo quy định của Chính phủ. Bởi, theo bà Hồng, khuyến khích đầu tư, tăng giá trị Quỹ nhưng phải an toàn.

Không để “khoảng trống công đoàn” làm thiệt người lao động

Một vấn đề đáng chú ý khác là quy định trong dự thảo luật cho phép người sử dụng lao động quyết định một số nội dung trong trường hợp doanh nghiệp không có công đoàn cơ sở.

Toàn cảnh hội nghị.

Theo các đại biểu, quy định này tiềm ẩn nguy cơ làm suy giảm vai trò của tổ chức Công đoàn, thậm chí vô tình “hợp pháp hóa” việc doanh nghiệp không thành lập công đoàn.

Từ góc độ ngành có nhiều lao động nữ, ông Nguyễn Thái Dương – Phó Chủ tịch Công đoàn Dệt May Việt Nam đề nghị, cần quy định rõ: chỉ có tổ chức Công đoàn hoặc đại diện hợp pháp của người lao động mới được tham gia quyết định các vấn đề liên quan đến quyền lợi người lao động, đặc biệt là chế độ nghỉ dưỡng sức, phục hồi sức khỏe.

Ông Nguyễn Thái Dương – Phó Chủ tịch Công đoàn Dệt May Việt Nam phát biểu tại hội nghị. Ảnh: P.Mai.

Ông Dương cho biết, quy định hiện hành yêu cầu người lao động phải có 30 ngày nghỉ ốm cộng dồn mới được hưởng chế độ dưỡng sức là khó khả thi. Do đặc thù công việc, nhiều lao động nữ dù sức khỏe suy giảm vẫn cố gắng làm việc để bảo đảm thu nhập, nên không đủ điều kiện hưởng chế độ. Vì vậy, đề xuất giảm số ngày cộng dồn xuống còn khoảng 15 ngày để tăng khả năng tiếp cận chính sách.

Ngoài ra, các đại biểu cũng kiến nghị cần linh hoạt hơn trong giải quyết hồ sơ hưởng bảo hiểm thất nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số, tránh tình trạng người lao động mất quyền lợi chỉ vì lỗi kỹ thuật khi nộp hồ sơ trực tuyến.

Một số ý kiến khác cho rằng, việc phân công nhiều bộ cùng quản lý lĩnh vực bảo hiểm xã hội có thể dẫn đến phân tán trách nhiệm, thiếu thống nhất trong điều hành.

Ông Phan Huy Cường – Phó Chủ tịch LĐLĐ tỉnh Lào Cai đề xuất nên giao một cơ quan chủ trì duy nhất để bảo đảm hiệu quả quản lý, đồng thời làm rõ vai trò của các tổ chức đại diện người lao động trong bối cảnh Bộ luật Lao động 2019 cho phép thành lập các tổ chức đại diện người lao động tại doanh nghiệp.

Ông Phan Huy Cường – Phó Chủ tịch LĐLĐ tỉnh Lào Cai nêu ý kiến góp ý tại hội nghị. Ảnh: P.Mai.

Liên quan đến đề xuất giao Bộ Y tế Việt Nam quản lý chính sách hưu trí xã hội, nhiều ý kiến bày tỏ băn khoăn. Theo các chuyên gia, hưu trí xã hội gắn chặt với vấn đề thu nhập và an sinh, vốn thuộc lĩnh vực lao động – xã hội. Nếu chuyển sang Bộ Y tế, cần đánh giá kỹ khả năng đáp ứng về tổ chức bộ máy, nhân lực, tránh phát sinh thêm đầu mối, đi ngược chủ trương tinh gọn.

Kết luận hội nghị, ông Ngọ Duy Hiểu – Phó Chủ tịch Tổng LĐLĐ Việt Nam ghi nhận các ý kiến tâm huyết, trách nhiệm của các chuyên gia, đại biểu. Những góp ý này sẽ được Tổng LĐLĐ Việt Nam tổng hợp, gửi tới cơ quan soạn thảo nhằm tiếp tục hoàn thiện dự thảo luật theo hướng bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động trong bối cảnh mới.